Саудаң жүрсін! Қазақстан үшін НЕГЕ сауданы дамыту басты назарда болуы тиіс?

05 қазан, 16:10
Саудаң жүрсін! Қазақстан үшін НЕГЕ сауданы дамыту басты назарда болуы тиіс?
Фото: silkroad-2017.com

Электронды коммерцияның дамуы еліміз үшін сауда-саттықты жандыруға барынша мүмкіндік ашып берді. Бірақ сауданың даму деңгейін бағалайтын халықаралық рейтинг - GRDI индексі бойынша 15-ші орындамыз. Ол рейтингті көтеруге болады және оған мемлекет те мүдделі болып отыр.

Екі индустриялық бесжылдықты іске асыру қорытындысы бойынша бүгінгі таңда Қазақстанда өңдеуші өнеркәсіпті дамытудың оң серпіні қалыптасты. Өндіріс көлемі 2,7 есеге артып, 70 триллион теңге сомасына отандық өнім өндірілді. Өндіріс құрылымында металлургия саласының, тамақ өнімдерінің, машина жасау, химия өнеркәсібінің тауарлары басым.

2020 жылдан бастап индустрияландырудың жаңа бесжылдығын іске асыру басталды, онда басты назар өндіріс көлемін ұлғайтуға және ішкі және сыртқы нарықтарда сұранысқа ие өңделген тауарлар номенклатурасын кеңейтуге бағдарланған өңдеуші сектордың тиімді кәсіпорындарына бағытталған.

Сонымен қатар, Қазақстан Республикасының агроөнеркәсіптік кешенін дамытудың 2017 – 2021 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы шеңберінде тамақ өнімдері мен ауыл шаруашылығы өнімдерін қайта өңдеу өнімдерінің өндірісін дамыту көзделген. Өндірістің серпінді дамуымен қатар, мемлекет ішкі және сыртқы нарықтарда өз тауарын тиімді, кепілді, болжамды өткізуді қамтамасыз ету бойынша әрбір өндіруші үшін тең әрі қолайлы жағдайлар жасайды.

2020 жыл жаһандық экономиканың өсуінің баяулаудан басталды, оның жағдайында әлемдік саудада сақталып отырған шиеленіс әлемдік жеткізілімдер мен бүкіл әлемдегі одан арғы экономикалық интеграция үшін кедергі жасайтынын айта кету керек. COVID-19 пандемиясының таралуы көптеген елдерде өндірістің тоқтауына алып келді, әлемнің экономикалық белсенділігінің төмендеуіне, сондай-ақ жеткізілімдер тізбегіне кіретін көптеген компаниялардың өнімділігіне әсер етті. Үкімет қабылдаған шешімдер қалпына келтірудің болашақ нысанын және Қазақстанның сыртқы және ішкі саудасының өсу перспективаларын айқындайды. Қуатты, тұрақты және инклюзивті экономиканы қалпына келтірудің негізі қаланады.

Үкіметтің қазіргі позициясы бойынша, сауда фискалдық және ақша-несие саясатымен бірге маңызды компонент болуы керек. Ашық және болжамды нарықтарды ұстап тұру, сондай-ақ бизнес үшін неғұрлым қолайлы ортаны құруға ықпал ету Қазақстан үшін қажетті жаңа инвестицияларды ынталандыру үшін маңызды болады. Осы жолда үкімет арнайы құжат әзірлеп, өзінің сауда саласы бойынша даму сатысын айқындап алды. Ол құжат «Қазақстан Республикасының 2025 жылға дейінгі Стратегиялық даму жоспары» деп аталады. Жоспарда сауда инфрақұрылымын дамыту, электрондық коммерция арналарын, көрсетілетін сауда қызметтерін кеңейту, тауарлар экспортын ілгерілету және сыртқы сауданы дамыту жөніндегі нақты міндеттер айқындалған.

Мемлекеттің ойы бойынша, бірінші кезекте, тұтынушы үшін оның жоғары сапалы отандық тауар мен көрсетілетін қызметтерді әділ бағамен сатып алу жөніндегі қажеттілігін қанағаттандыратын қолайлы орта қалыптастыру керек. Осыған байланысты, ішкі сауда саясаты қолайлы тұтыну ортасын құру үшін сауданың әртүрлі форматтарын, қазіргі заманғы көтерме буын мен сауда инфрақұрылымын дамытуға бағдарлануға тиіс. Сонымен бірге тұтынушылардың құқықтарын қорғау институтын нығайту бойынша кешенді жұмыс қажет, ол бұзылған тұтынушылардың құқықтарын қалпына келтіруге және оған келтірілген залалдың кедергісіз өтелуін қамтамасыз етуге міндетті.

Отандық өндірісті жедел дамыту өнімді өндірушіден тұтынушыға дейін жеткізу тізбегін оңтайландыруға, тауар шығындарын қысқартуға және ел халқының барлық топтары үшін тауарлардың қолжетімділігін арттыруға мүмкіндік беретін тиімді тауар өткізетін инфрақұрылым құру есебінен мүмкін болады. Сонымен қатар, тауар өткізетін инфрақұрылым қазақстандық тауарлардың экспортына және шетелдік тауарлардың Қазақстан арқылы транзитіне бағдарлануға тиіс.

Ал тауарлардың бағасын тұрақтандыру, болашақ бағаларды сапалы түрде болжау және оларды сақтандыру мүмкіндіктері, сауданы көлеңкеден шығару мәселелерін шешу, оның ішінде қазіргі уақытта ішкі, сол сияқты сыртқы нарықтарда да қарқынды дамып келе жатқан биржалық сауданы дамыту жөніндегі шаралар шеңберінде шешу жалғасады.

Сонымен қатар, ел ішінде, сол сияқты трансшекаралық тұрғыдан электрондық сауданы дамыту ауқымы қарқынды өсіп келеді. Барлық сәлемдемелерді тұтынушыға дейін үздіксіз жеткізуді қамтамасыз ету үшін қажетті инфрақұрылым құрылуда. Қазақстан үшін сауда жүргізу шарттарының өзгеруіне байланысты әлемдік нарықтағы ағымдағы үрдістерді, қатерлер мен сын-қатерлерді ескере отырып, осы сын-қатерлерге уақтылы ден қою және олардың ел экономикасына әсерін азайту, сондай-ақ экономикалық әріптестер мен әлеуетті бәсекелестердің сауда және өнеркәсіптік жоспарларын ескеру де маңызды.

Түрлі халықаралық ұйымдардың саудаға тигізер әсері қандай?

Ұлттық сыртқы сауда саясаты елдің сыртқы экономикалық байланыстарын жолға қою және нығайту, Еуразиялық экономикалық одақ шеңберінде өзара тиімді сауда құру, қазақстандық компаниялардың басым бөлігін сыртқы сауда қызметіне тарту, саудадағы рәсімдерді оңайлату және кедергілерді жою, сондай-ақ Қазақстанға қарсы протекционистік шараларды қолданатын елдерге қатысты жауап шараларын енгізу арқылы елдің экономикалық өсуі мен дамуына жәрдемдесуге бағытталатын болады.

Әлемде болып жатқан саяси және экономикалық өзгерістерге байланысты реформалардың қажеттігіне қарамастан, бүгінгі күні Дүниежүзілік сауда ұйымына еш балама жоқ. Қазақстанның ДСҰ-ға мүше болуы, ең алдымен, осы ұйымның жұмысына белсенді қатысу арқылы қол жеткізілетін оның сауда-экономикалық мүдделерін қамтамасыз ету үшін бірқатар мүмкіндіктерді көздейді. Осыған байланысты елдің әлемдік нарықта артықшылықтарға ие болуына және ішкі нарықта отандық өндірушілердің мүдделерін қорғауға бағытталған бірқатар шараларды қамтитын халықаралық сауда-экономикалық ынтымақтастыққа еліміздің қатысу стратегиясын әзірлеу қажет. Тұтастай алғанда, қазір мемлекет сыртқы сауда және ішкі бәсекеге қабілеттіліктегі артықшылықтарын біледі. Әрі өткізу нарықтарын саралап отырып, қандай тауарлар мен көрсетілетін қызметтерде ұлттық сауда саясатын жүргізулі ойластырып отыр. Халықаралық нарықтағы өзгеріп отыратын жағдайларды ескере отырып, өңделген тауарлар мен көрсетілетін қызметтерді сыртқы нарықтарға ілгерілету бойынша Ұлттық экспорттық стратегияда ұсынылған тәсілдер мен шаралар өзектілендіріліп, елдің экспорттық әлеуетін толық іске асыру үшін пайдаланылатын болады.

Өңірлік және жергілікті деңгейде мемлекет Қазақстан мен Ресей өңіраралық ынтымақтастық форумы, «Қорғас» шекара маңы ынтымақтастығы халықаралық орталығы, «Орталық Азия» сауда-экономикалық ынтымақтастық орталығы базаларын пайдаланып, сауда-экономикалық және инвестициялық ынтымақтастықты одан әрі дамыта бермек.

Қазір саудадағы жағдайымыз нешік?

Сауда жалпы ішкі өнімнің өсуіне жақсы әсер береді. Бастысы ол экономикалық даму драйвері болып табылады. Әлемдік жалпы ішкі өнімдегі сауданың орташа үлесі 58,6 пайызды құраған. Демек байлықтың тең жартысын сауда береді. Бірақ, сауданың Қазақстандағы ішкі жалпы өнімдегі үлесі небары 0,13 пайыз болып отыр. Демек осы көрсеткішті арттыру мемлекет үшін өте маңызды. Мысалы, Америка Құрама Штаттарында бұл үлес 6,6%, ал Қытайда 6%, Германияда 4,1 пайызды құрайды.

Қазақстандық өнім сапалы ма?

Мемлекеттік стратегиялық жоспарында өнімнің қауіпсіздігі мен сапасын қамтамасыз етудің маңызды құралы техникалық реттеу, аккредиттеу, сертификаттау, стандарттау және өңделген тауарлардың экспортын ынталандыратын өлшемдердің біркелкілігін қамтамасыз ету, сонымен қатар импортталатын өнімдердің қауіпсіздігі мен сапасын қамтамасыз ету, техникалық кедергілерді азайту, саны мен сапасын ескеру кезінде біркелкі тәсілдерді қолдану екені жазылады. Былайша айтқанда, мемлекет өнімнің дайындалу барысын қатаң қадағаламақ. Мұндай ортақ нарықтағы бірыңғай талаптардың артықшылықтары практикада бірнеше рет дәлелденген. Өндірушілер үшін артық әкімшілік кедергілер жойылады. Қазіргі заманғы талаптарды қолдану тауарлардың бәсекеге қабілеттілігін арттырады, ал тұтынушылар үшін өнімнің техникалық регламенттерге сәйкес келетін қауіпсіздігіне кепілдік беріледі. Қазір, шынымызды айтқанда, өнімнің бәсекеге қабілеттілігін қамтамасыз етуде жетекші орындардың бірін сапа иеленіп отыр. Тұтынушы үшін пайда мен тартымдылықты және нарықтағы бәсекелестік мүмкіндіктерді айқындайтын сыныптама, сұрыптылық және басқа да сапалық көрсеткіштер. Мұндай стандарттар өнімнің әрбір түрі үшін кешенді түрде әзірленуге тиіс. Тауар сапасының Қазақстан аумағында қолданылатын нормалар мен стандарттарға сәйкестігін айқындау арқылы жүргізілген сәйкестікті бағалау сапаны арттыруда маңызды рөл атқарады.  «Стандарттау туралы» Қазақстан Республикасының Заңында халықаралық модель негізінде ұлттық стандарттау жүйесі субъектілерінің құзыреттері мен функцияларының ара жігін нақты ажырататын жаңа ұлттық стандарттау жүйесі айқындалған болатын. Бәсекеге қабілетті отандық өнімнің сапасын арттыру және өндірушілердің экспортқа бағдарлануын қолдау мақсатында экономика салаларының басым бағыттарына сүйене отырып, Ұлттық стандарттау жоспары қалыптаспақ. Енді бұдан былай Нормативтік техникалық құжаттардың бірыңғай мемлекеттік қоры жұмыс істейді. Ол қорда барлық техникалық құжаттар бар.

Стандарттау бойынша жүргізілетін жұмыстар шеңберінде стандарттау жөніндегі халықаралық және өңірлік ұйымдармен, сондай-ақ халықаралық стандарттарды ұлттық стандарттар ретінде қолдану мүмкіндігі мақсатында ISO, IEC, CEN, CENELEC сияқты стандарттау жөніндегі ұлттық органдармен өзара ынтымақтастық туралы 29 лицензиялық келісім мен 16 меморандум жасалды.

Ал қазір елімізде сәйкестікті бағалау саласында аккредиттеу жөніндегі орган - Ұлттық аккредиттеу орталығы жұмыс істейді, ол ILAC MRA-ның сынақтар, калибрлеу және медициналық зертханалар бойынша өзара тануы туралы келісімнің, Өнім және менеджмент жүйесі бойынша IAF MLA келісімінің толық құқықты мүшесі және қол қоюшысы, Халал аккредиттеу жөніндегі халықаралық форумның толық құқықты мүшесі болып табылады. Бұл өз кезегінде Қазақстанда халал сертификаттау жүйесін жедел енгізуге, сондай-ақ отандық өндірушілердің бәсекеге қабілеттілігін және қазақстандық тауарлардың Парсы шығанағы елдері мен IHAF-қа мүше мемлекеттердің нарығына экспортын арттыруға өте жағымды ықпал етті.

Өнімнің қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін еліміз жыл сайын сынақ базаларын дамытып келеді. Қазіргі уақытта елімізде 875 сынақ зертханасы және 83 сертификаттау органы жұмыс істейді. Кеден одағының сәйкестікті растау жөніндегі органдары мен сынақ зертханаларының бірыңғай тізілімінің, сондай-ақ Сәйкестік сертификаттары мен декларациялардың Кеден Одағына сәйкестігі туралы бірыңғай тізілімнің ұлттық бөліктерін  электрондық нысанда қалыптастыру арқылы ЕАЭО шеңберінде жүргізіліп жатқан жұмыс аса маңызды болып табылады. Осы арқылы Қазақстан одақ ішіндегі тауарлардың еркін саудасына жағымды ықпал етіп отыр.  

Бүгінгі күні өнімнің қауіпсіздігіне қатысты ЕАЭО-ның 48 техникалық регламенті қабылданды. Ал оның ішінде 43 техникалық регламент күшіне енді. Қазақстан тек 4 техникалық регламентті сақтамаған. Олар аттракциондар, шағын көлемді кемелер, автокөлік құралдарының құрамдастары мен темекі өнімдерінің кейбір көрсеткіштері. Ал қалған 39 техникалық регламенттің барлығын Қазақстан сақтайды және ол бойынша өз тауарын еркін сата алады.

Қазақстан және контрафакт. Қалай қорғанамыз?

Қазіргі уақытта Қазақстан Республикасының қолданыстағы мемлекеттік бақылау жүйесі сәйкес келмейтін өнімді әкелуге жол бермеу үшін алдын алу шараларын қолдануға мүмкіндік бермейді және қауіпсіз емес және сапасыз өнім айналымына байланысты анықталған әкімшілік құқық бұзушылықтардың салдарларын жоюға бағытталған. Қазақстан нарығында айналымда болатын, нарықта өнімнің әкелінуі мен айналымын толыққанды қадағалауға мүмкіндік беретін өнімдер туралы бірыңғай интеграцияланған ақпараттық жүйенің болмауынан жағдай күрделене түсуде. Нарықты қорғау бойынша қабылданып жатқан ретсіз шаралар қауіпсіз емес және контрафактілік өнімдердің жолы кесілетініне кепілдік бермейді, кедендік режимде шартты түрде шығаруға жататын тауарлардың кеңейтілген тізбесі тауарды үшінші елдерден сынақтарсыз әкелуге мүмкіндік береді.

Жаңа технологиялардың енгізілуіне байланысты аккредиттеу субъектілері мен мүдделі пайдаланушыларды мемлекеттік эталондар мен өлшеу құралдарының эталондық базасымен қамту, сол сияқты өлшеу дәлдігі түрлерін ұлғайту бөлігінде өндірісті метрологиялық қамтамасыз ету деңгейіне қойылатын талаптар күрт өсті. Кәсіпорындарда шығарылатын өнімнің сапасы өлшеулердің саны мен сапасына байланысты болады, олардың көмегімен өндірістік процестердің технологиялық параметрлері, сол сияқты алынатын бұйымдардың параметрлері, сипаттамалары мен қасиеттері де бақыланып отыр.

Эталондарды жаңарту бізге ауадай қажет. Себебі, эталондарды жаңғырту елімізде өлшеулер деңгейін арттыру жұмыстарын жүргізуді қамтамасыз етеді, метрологияны сапалық тұрғыдан жаңа деңгейге көтеруге мүмкіндік беріп, Қазақстанның өнеркәсіптік кәсіпорындарында озық технологияларды енгізу үшін жағдай жасайды.Озық технологиялар өлшеулердің жаңа түрлеріне оқытуды, ал жаппай енгізілген өлшеу құралдарын калибрлеу – жаңа калибрлеуді игеруді талап етеді.

Қазіргі уақытта қазақстандық өнім өндірушілер бүкіл әлем бойынша елдермен сауда қатынастарын жолға қоюда. Оларға өздері өндіретін өнімнің халықаралық стандарттардың барлық талаптарына сай келетінін дәлелдеуге тура келеді. Осыған орай, өлшеу құралдарын тексеруден оларды калибрлеуге көшу кезеңінде өлшеу нәтижелерін халықаралық эталондарға қадағалау мәселелеріне көп көңіл бөлінеді. Бұл қадағалау метрология жөніндегі өңірлік және халықаралық ұйымдар ұйымдастыратын халықаралық салыстыруларға ұлттық метрологиялық институттың қатысуы, салыстыру және олардың белгісіздігін бағалау кезінде өлшеудің нақты нәтижелерін алу жолымен көрсетілуі мүмкін. Сәйкесінше олардың негізінде халықаралық шаралар мен таразылар Бюросының деректер базасында өлшеу және калибрлеу мүмкіндіктері жарияланады. Ұлттық эталондық базаның жаңғыруы бізге осы үшін керек.

Мемлекет ішкі сауданы қалай дамытуда?

2019 жылдың қорытындысы бойынша сауданың экономикалық әсері ЖІӨ құрылымында 7,6%-ға нақты өсуді көрсете отырып, 17%-дық үлеспен көрініс тапты. Бұл – құрылыспен қатар, өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығының дамуынан озық түсіп отыр, экономикалық қызметтің барлық түрлерінің арасындағы көлемі бойынша екінші көрсеткіш. Соңғы жылдары ішкі тауар айналымының тұрақты өсуі байқалуда. 2019 жылдың қорытындысы бойынша бөлшек және көтерме сауда көлемі 10,6%-ға өсіп, 37,5 триллион теңгені құрады.

Мысалы, 2019 жылы бөлшек сауда көлемі 11,3 триллион теңгені құраған. Бұл 2018 жылғы көрсеткіштен 12,9%-ға артық.

Жұмыспен қамтудағы көтерме-бөлшек сауданың үлес салмағы 16,3%-ды құрады. Бұл дегеніміз 1,4 миллион Қазақстандықтың сауда саласында жұмыс істейтіндігін анық байқатады.

Nielsen зерттеуіне сәйкес, тұтынушылардың ең көп келетіні үй жанындағы дүкендер – 17,8%, супермаркеттер – 5,7%, ашық базарлар – 3,6%, гипермаркеттер – 3,7%. 2018 жылғы жағдай бойынша Қазақстанда ірі супермаркеттердің үлес салмағы 3%-ды, орташа дүкендер – 15%-ды, шағын дүкендер – 38%-ды, дүңгіршектер – 6%-ды, ашық базарлар – 18%-ды, косметика және парфюм дүкендері – 5%-ды, үй шаруашылықтары – 4%-ды, дәріханалар 11%-ды құрады.

Алайда, COVID-19 коронавирустық пандемияға байланысты ішкі саудадағы ахуал нашарлады. Кейбір сауда субъектілерінің, атап айтқанда, азық-түлікке жатпайтын бөлшек сауда және базарлардың қызметін тоқтата тұру кәсіпкерлердің кірістерінде айтарлықтай шығындарға әкелді. Тұрғындардың көп жиналатын орындарға барудан «қорқуының», сондай-ақ қымбат эпидемияға қарсы шараларға байланысты тұтынушылар ағынының төмендеуі базарларда, сауда үйлері мен сауда-ойын-сауық орталықтарында сауда жасайтын жекелеген кәсіпорындардың банкротқа ұшырау қаупін тудырды. Бөлшек саудада шағын кәсіпорындар айтарлықтай зардап шекті, олардың айналымы былтырғы пандемияда 15,5 пайызға тқмендеп, 1,9 триллион теңгені құрады.

Қазір әлемдік бөлшек саудада өткізу нарықтарын бақылайтын негізгі ойыншылар ретінде желілік ритейлерлердің рөлі артып келеді. Deloitte есебіне сәйкес 250 ірі әлемдік ритейлердің обороты 4,53 триллион АҚШ долларын құраған. Және осы айналым көлемі жыл сайын артып келеді. Қазіргі таңда АҚШ, Германия және Франция компаниялары халықаралық нарықтағы ірі ритейлерлер болып отыр. Нәтижесінде неғұрлым дамыған елдерде «ритейлизация» деңгейі азық- түлік тауарларының бүкіл бөлшек сауда нарығының орташа есеппен 80%-ына жетеді, Ресейде бұл көрсеткіш 69%-ға, Белоруссияда – 61%-ға жетіп отыр. Ал Қазақстанда бұл деңгей 31%-ға ғана жетті.

Осылайша, Қазақстанда қазіргі заманғы сауда форматтары, оның ішінде бөлшек сауда желілері жеткілікті дамымаған. Сатудың басым бөлігі сауда желілеріне кірмейтін шағын «үй жанындағы дүкендер» арқылы не базарлар арқылы жүзеге асырылады. Тек Нұр-Сұлтан мен Алматы қаласында соңғы жылдары қазіргі заманғы ритейлдің тұрақты түрде дамып келе жатқаны байқалады. Және ашығын айтсақ, дәстүрлі дүкендер мен базарлар төмен еңбек өнімділігімен жұмыс істейді. Оларда интернет-сауда, «сатушысыз кассалар», BigData және басқа да заманауи озық технологиялар жоқ.

Шетелдік ойыншылар бізге енді ғана көшін бұрды десек те болады. Қазақстандық нарықта қазірдің өзінде шетелдік бөлшек сауда желілері бар. Бұдан басқа, соңғы жылдары Қазақстанда ресейлік «Аникс» желілері, X5 Retail Group, Дикси, БАӘ-ден MAF Group сияқты және басқа да шетелдік компаниялардың ұлттық нарыққа кіруі бойынша бірқатар зерттеулер жүргізілген болатын. Ресми статистика деректері бойынша Қазақстанда халықтың сауда алаңдарымен қамтамасыз етілуі 1000 адамға есептегенде небары 634 шаршы метр, ал Еуроодақ елдерінде 1000 адамға есептегенде 1100-1700 шаршы метрді құрайды. Былтыр Қазақстанда ірі форматты сауда объектілерінің ауданы 1016 мың шаршы метрге ғана жеткен.

Базарды қайда жібереміз?

Мемлекеттің ойынша, еліміздегі базарлардың жоғары үлесі және қазіргі заманғы сауда форматтарының жетіспеуі алыпсатарлық бағаның негізсіз өсуіне ықпал етеді. Осы проблема COVID-19 коронавирусының пандемиясына байланысты шиеленісе түсті. Сауда алаңдарының тапшылығы сауда алаңдарын жалға алу мен сатып алудың жоғарылатылған мөлшерлемелеріне алып келеді. Нәтижесінде бөлшек сауда бизнесін ұйымдастыруға арналған шығындар қсе бастамақ. Ол түптеп келгенде осы дүкендердегі өнімдер мен тауарлар бағасының жоғары болуына алып келеді. Құрылыстың аз көлеміне және тиісінше жаңа сауда-саттық алаңдарын ұсыну көлемдерінің аз болуына қатысты проблема ең алдымен заемдық қаржыландырудың қымбаттығына байланысты.

«Сауда қызметін реттеу туралы» ҚР Заңының стационарлық емес әмбебап сауда базарларын стационарлық сауда объектілері етіп жаңғырту қажеттігі туралы талаптарына қарамастан, елімізде бұрынғысынша жаңғыртылмаған базарлар саны көп. Мәселен, қазір Қазақстанда жұмыс істеп жатқан 750 базардың тең жартысы станционарлық емес. Негізгі проблема базарларды жаңғыртуға керек кредиттік қаражаттың тапшылығы мен қымбаттығы болып табылады.

Базарлар көлеңкелі экономиканың бірден бір ошағы. Статистика деректеріне сәйкес көтерме және бөлшек сауда соңғы үш жыл ішінде жалпы ішкі өнімдегі көлеңкелі экономиканың ең үлкен үлесін иеленіп отыр. Базардағы көлеңелі экономиканың көлемі 5,2 триллион теңгеге жеткенін айта кету керек. Бүкіл сауданың тең жартысы салық органдарын айналып өтеді.

Дәл осы кезде елімізде отандық тауар өндірушілердің өнімдерін оңтайлы шоғырландырып, тарата алатын заманауи көтерме базарлар мен көтерме-тарату орталықтарының жүйесі жоқ екенін айта кетуіміз керек. БҰҰ-ның Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымының деректері бойынша көтерме азық-түлік нарықтарының өндірушілер мен тұтынушылар үшін шешуші маңызы зор. Өйткені олар өндірушілер үшін нарыққа қолжетімділікті кеңейтеді, ал тұтынушылар үшін қолжетімді баға ұсына алады.

Бізде тауарлардың негізгі көлемі көптеген тиімсіз делдалдар арқылы ұсақ көтерме саудада өткізіледі. Осы делдалдар бағаның 40 пайызға өсіп кетуін туғызады. Тағы бір басты мәселе, қазіргі заманғы форматтағы қоймалардың болмауы болып табылады. Жергілікті атқарушы органдардың мәліметтері бойынша бүгінде елімізде жалпы сақтау көлемі 1500 мың тонна болатын 900-ден астам көкөніс сақтау қоймасы бар. Бұл ретте, қолданыстағы көкөніс қоймаларының көпшілігі қазіргі заманғы стандарттарға сәйкес келмейді, ол тауардың түпкілікті бағасынан көрініс табатын орасан зор шығынға (шамамен 20-30%) алып келеді.

Өндірушілер мен тұтынушылар арасында кері байланыстың болмауы, атап айтқанда тауар номенклатурасы, сипаттамасы бойынша тұтынушылардың қалауын ескермей өндіру шетелдік бәсекелестермен салыстырғанда, отандық тауар өндірушілерді тиімсіз жағдайға қояды.

Сондай-ақ, шағын дүкендер бір-бірімен кооперацияланатын және сауда-сатып алу одақтарын құратын шет елдердің тәжірибесіне назар аудару керек. Бұл оларға сатып алынатын өнім көлемін ұлғайту есебінен өндірушілермен ең жақсы бағалармен тікелей жұмыс істеуге мүмкіндік береді. Қазақстанда кооперацияның мұндай түрі дамымаған.

Сондай-ақ, Қазақстанда ұтқыр сауда сияқты бизнес түрі дамымаған. Бизнестің бұл түрі шет елдерде ойдағыдай дамып келеді. Бұл, бір жағынан, шағын және орта бизнес үшін көп жұмыс орындарын құруға мүмкіндік берсе, екінші жағынан, тұтынушыға арналған бағалардың төмендеуіне әсер етеді. Ұтқыр саудадағы бағалар, әдетте, жалға беруден үнемдеу есебінен, стационарлық сауда объектілеріндегі бағаға қарағанда айтарлықтай төмен.

Биржалық саудадан бізге пайда бар ма?

Қазіргі таңда елімізде 18 тауар биржасы бар. Жасалған мәмілелер бойынша биржалар айналымы 1,4 триллион теңгені құрады. Қазіргі дейін 50 мыңнан астам биржалық мәмілелер рәсімделген. Мысалы, 2009 жылы биржалық мәмілелердің 45%-ы өсімдік тектес өнімдерге, 35%-ы – минералды өнімдерге, 7%-ы – мал немесе өсімдік тектес тоң майлар мен майларға тиесілі болды. Қазір оның құрылымы өзгерген. Былтырғы биржалық мәмілелердің 39%-ы минералды өнімдерге (оның ішінде 31%-ы цементке және 7%-ы көмірге), 11%-ы – машиналарға, жабдықтар мен тетіктерге, 9%-ы – көлік құралдарына, 5%-ы қантқа тиісті.

Бүгінде тауар биржаларын реттеу институты заңнамалық деңгейде жақсы жетілдірілген. Онда нарықтық баға, биржалық тауар ұғымдары енгізіліп, биржалық тауарлар тізбесі регламенттелді. Сонымен қатар, жаңа биржа нарығын қалыптастыру бойынша атқарылған жұмыстардың айтарлықтай көлеміне қарамастан, елімізде қалыптасқан биржалық сауда практикасының халықаралық тәжірибеге, ұйымдастырылған тауар нарығының мақсаттары мен міндеттеріне сәйкес келмейтіні байқалады.

Мәселен, бүгінгі күні Қазақстанда негізгі бөлігі тиісті түрде жұмыс істемейтін 18 тауар биржасы лицензияланған. Елімізде биржалық қызметте ұсақ биржалар санының көп болуы биржалық сауда тетігінің беделін түсіріп, оның дамуын тежейді, биржа нарығының қалыптасуын және тауарлардың бастапқы өтімділігіне қол жеткізуді тежейді, соның себебінен тауар бағасы ретсіз қалыптастырылады. Сонымен қатар, жер қойнауын пайдаланушылардың тауар биржаларындағы электрондық сауда жүйелері арқылы сатып алулары тауар биржаларында жүзеге асырылуда. Бұл ретте жер қойнауын пайдаланушылардың тауарларды, жұмыстар мен көрсетілетін қызметтерді сатып алу тәртібі «Nadloc» жергілікті қамтуды дамытудың ұлттық агенттігі» АҚ тізілімі арқылы жер қойнауын пайдаланушылар үшін тауарларды, жұмыстар мен көрсетілетін қызметтерді сатып алу қағидаларында көзделген.

Өз кезегінде, интеграциялық процестер жағдайында Қазақстанның биржалық сауда жүйесінде ағымдағы ахуалдың сақталуы елдің энергетикалық және азық-түлік қауіпсіздігіне қауіп төндіреді.

Бұл ретте биржалық мерзімдік нарықты дамыту үшін жағдай жасау, яғни биржалық саудаға қатысушыларға белгілі бір мерзімге сатып алу-сату келісімшарттарын жасасуға мүмкіндік беру маңызды.

Электрондық сауда – болашақтың базары?

Ішкі сауданың өсуіне соңғы бірнеше жылда ғана жаппай сипатқа ие болған электрондық сауданың жедел дамуы да ықпал етті. Өткен жылдың қорытындысы бойынша 3,8 миллион қазақстандық «интернет арқылы» белсенді зат сатып алатын болған. Лл интернет-дүкендердің саны 2 мыңнан әлдеқайда асып кетті. Өткен жылы Қазақстанның электрондық сауда нарығының көлемі 2018 жылмен салыстырғанда 1,8 есеге артып, 702 миллиард теңгені құрады. Бұл өте жылдам өсу. Біраө әрине, біз әлі E-commerce дамуында көп елдерден артта қалып келеміз. Мәселен, Қытайда электрондық сауда үлесі жалпы сауданың 23,7 пайызын, АҚШ-та – 10,8 пайызын құрайды.

Бір қуантарлығы, статистикалық деректерге сәйкес ішкі электрондық сауда халықаралық интернет-алаңдардағы сауданы басып озуда. Мәселен, былтыр қазақстандық интернет-дүкендерде сатып алу көлемі 422 миллиард теңгені, халықаралық интернет-алаңдарда 280 миллиард теңгені құрады. Көбіне ол Kaspi.kz арқасында орын алды. Тиісінше, сәлемдемелердің негізгі өсуі ішкі нарықта орын алып, сәлемдемелер саны 8,7-ден 22 миллион данаға дейін өскен.

Онлайн сатудың ұлғаюы тауарлар мен көрсетілетін қызметтердің айналымын «ақтауға» ықпал етеді. 2019 жылдан бастап қолма-қол ақшасыз төлем бойынша POS-терминалдардың таралуы, Қазақстан нарығына Apple Pay және Samsung Payдің шығуы, банктердің клиенттерді бонустар мен кэшбектер арқылы ынталандыруы, сондай-ақ қоғамдық көліктің барлық түрлерінде қолма-қол ақшасыз төлемді белсенді пайдалануы күрт өсті.

Онлайн сауданың өршуіне коронавирус та жақсы ықпал етті. Интернет-дүкендерге ауысу, кеңсе жұмысының орнына, қашықтықтан жұмыс істеуге көшу, үйден тыс жерде өткізілген бірқатар іс-шараларды үй ортасына көшіру электрондық сауданың дамуына оң әсерін тигізді.

Тендер мәселесі және мемлекет

Ішкі сауданың маңызды құрамдас бөлігі тауарлар мен көрсетілетін қызметтерді мемлекеттік сатып алудың серпінді нарығы болып табылады. Қаржы министрлігінің деректері бойынша 2018 жылы мемлекеттік сатып алу көлемі 4,15 триллион теңге болса, ал былтыр бұл көрсеткіш 4,36 триллион теңгені құраған. Айта кету керек, 2015 жылдан бастап мемлекеттік сатып алу нарығының шекарасы елден тыс жерлерге шығып, кеңейді. 2018 жылы ЕАЭО шеңберінде мемлекеттік сатып алу нарығының жалпы көлемі 122,7 миллиард АҚШ долларын құрады, оның 87 %-ы Ресей Федерациясына, 8 %-ы – Қазақстан Республикасына, 3%-ы – Беларусь Республикасына, 1%-ы – Қырғыз Республикасына және 1%-ы Армения Республикасына тиесілі.

Бір дереккөзден сатып алуды жүзеге асыру практикасын кеңінен қолдану мемлекеттік сатып алу нарығында бәсекелестіктің дамуына теріс әсер ететінін атап өткен жөн. Бір жағынан, Қазақстан Республикасы мен Еуропалық Одақ және оған мүше мемлекеттер арасындағы, екінші жағынан, 2015 жылғы 21 желтоқсанда қол қойылған серіктестік пен ынтымақтастық туралы келісім бойынша Еуропаның көптеген елдерінің мемлекеттік сатып алулар нарығына неғұрлым қолайлы мүмкіндік алу - бұл үлкен мүмкіндік тауарлар мен қызметтердің отандық өндірушілерінің экспорттық әлеуетін қалыптастыру. 2021 жылғы 1 қаңтардан бастап екі тараптың мемлекеттік сатып алулардың ұлттық режимін қарастыратын, осы келісімнің мемлекеттік сатып алу бөлімі басталады. Қазақстан жыл сайын 1,7 триллион АҚШ долларына бағаланатын ДСҰ-ның Мемлекеттік сатып алу жөніндегі келісіміне қол қойған елдердің мемлекеттік сатып алу нарығына қатысушы бола алады.

Сыртқы сауданы дамыту

Қазақстанның сыртқы саудасының соңғы 10 жылдағы серпіні тербелістің жоғары амплитудасын көрсетіп отыр. Мәселен, егер 2011 - 2014 жылдары сыртқы сауда көлемі 120,8 – 133,5 млрд. АҚШ доллары диапазонында болып, жыл сайын орта есеппен 127,1 млрд. АҚШ долларын құраса, 2015 жылдың өзінде сыртқы сауданың 76,5 АҚШ долларына дейін немесе 2014 жылмен салыстырғанда 36,6%-ға күрт құлдырауы тіркелді, оның ішінде импорт 26%-ға және экспорт 42,2%-ға қысқарды. Бұл ретте 2010 жылмен салыстырғанда, 2019 жылы тауар айналымындағы өсу небары 6,9%-ды немесе 89,9-дан 96,1 млрд. АҚШ долларына дейінгі көрсеткішті құрайды.

Сыртқы сауда серпінінің жоғары амплитудасы әлемдік нарықтардағы шикізат тауарлары бағасының құбылмалылығынан, елдің еркін құбылмалы айырбас бағамы режиміне көшуінен туындады, бұл түптеп келгенде ұлттық валютаның күрт девальвациясына алып келді. 2014 жылғы шілдеден бастап 2015 жылғы қаңтарды қоса алғанда, мұнайдың бағасы барреліне 48,2%-ға немесе 112,28-ден 58,11 АҚШ долларына дейін төмендеді. Ал 2016 жылғы қаңтарда сол кездегі Brent маркасының бағасы соңғы 10 жылда барреліне 36,01 АҚШ долларын құрай отырып, тарихи минимумына жетті. 2015 жылғы тамызда ұлттық валюта Америка долларына қатысты 35,5%-ға күрт арзандады немесе бағам 1 АҚШ доллары үшін 188,38 теңгеден 1 АҚШ доллары үшін 255,26 теңгеге дейін өсті. Келесі жылдың қаңтар айында сол кездегі тарихи максимум – 1 АҚШ доллары үшін 383,91 теңгеге қол жеткізілді.

Қазақстанның онжылдықтар бойы экономикалық орнықты өсуіне мұнай, газ және табиғи қазбаларды өндіру мен экспорттауды ұлғайту арқылы еліміздің энергетикалық және минералдық ресурстарын тиімді пайдалану стратегиясы ықпал етті. Осылайша, елдің шикізаттық бағыты бүкіл экономика үшін локомотивке айналып, басқа салалардың дамуына әсер берді. Елдің мұндай бағыты орта мерзімді және ұзақ мерзімді перспективада шикізат тауарлары бағасының жоғары құбылмалылығына байланысты әлеуетті қауіп ретінде қаралады, бұл экспорттаушы елдер үшін елеулі баға тәуекелдерін тудырады.

Мәселен, 2015 жылы энергия тасығыштар мен металдардың әлемдік бағасының құлдырауы аясында қазақстандық экспорттың құны 2014 жылмен салыстырғанда, 42,2%-ға төмендеген. Экспорттың осындай күрт құлдырауы дағдарысты 2009 жылы ғана байқалды. 2016 жылы қазақстандық экспорттың құны 2015 жылмен салыстырғанда, тағы 20,1%-ға қысқарды.

2019 жылдан кейін 2020 жыл Қазақстан Республикасының сыртқы саудасының оң өсу серпінін көрсетуге тиіс болды. Экспорттың, оның ішінде шикізаттық емес экспорттың өсуі болжанған болатын. Алайда әлемде болып жатқан оқиғалар, COVID-19 коронавирус пандемиясы және мұнай бағасының төмендеуі әлемдік экономикаға, сол сияқты Қазақстан экономикасына да теріс үлесін қосуда. Мұнай бағасының төмендеуі ұлттық валюта бағамына теріс әсерін тигізіп отыр.

Коронавирустың таралуы аясында әлемдік сауданың төмендеуіне байланысты теңгенің долларға шаққандағы бағамының төмендеуі экспорттаушыларға қолдау көрсетеді: бағамдық айырма есебінен ұлттық валютадағы экспорттық түсімнің артуына алып келеді. Осылайша, экспорттаушылар сыртқы саудада қосымша бәсекелестік артықшылыққа ие болады.

Сонымен қатар, теңгенің әлсіреуі импорттық тауарлардың 14%-дан астамға қымбаттауына алып келеді. Демек, ұлттық валютаның әлсіреуі импорттық бағалардың ауысу факторына байланысты инфляцияны жеделдете түспек.

10 жыл ішінде тауар топтары бойынша қазақстандық экспорттың құрылымы өзгерген жоқ. Экспорттың негізгі тауарлары минералдық өнімдер болып табылады, оның ҚР экспортындағы үлесі 2010 жылы 74,8%-ды және 2019 жылы 72,8%-ды құрады. Бұдан әрі  қаралып отырған кезеңнің басында да, соңында да үлес салмағы 13,5%-ды құраған металдар мен олардан жасалған бұйымдар орын алып отыр. БЖК-2020, ИИДМБ сияқты бағдарламалардың арқасында елімізде өңдеуші өнеркәсіпте, оның ішінде азық-түлік саласында өндірістік компаниялар ұлғайғанын айта кету керек.

Тамақ өнімдерінің өндірісі өсті, демек, мал және өсімдік тектес өнімдердің экспорты артты. Мәселен, экспорт 10 жылда 65,2%-ға немесе 2,0 миллиард АҚШ долларынан 3,3 млрд. АҚШ долларына дейін өсті. Осы топтың үлес салмағы 3,3%-дан 5,7%-ға дейін ұлғайды. Сондай-ақ, машиналар, жабдықтар, көлік құралдарын жеткізу 2,5 есе дерлікке және 474,7 млн. АҚШ долларынан 1,1 млрд. АҚШ долларына дейін ұлғайды. Химия өнеркәсібі өнімінің экспорты 10,2%-ға немесе 3,0 млрд. АҚШ долларынан 2,7 млрд. АҚШ долларына дейін қысқарды. Үлес салмағы да 5,1%-дан 4,7%-ға дейін төмендеді.

Қазақстан импорты 2010 – 2019 жылдары 26,0%-ға немесе 30,4 миллиард АҚШ долларынан 38,4 миллиард АҚШ долларына дейін өсті. Соңғы 10 жылда импорт үрдістерінің серпіні экспорт серпінімен ұқсас траекторияға ие болып отыр, бірақ ығысу деңгейі төмен.

Көлік құралдары және олардың жиынтықтары, тұрмыстық электр аспаптары, пластмассадан жасалған бұйымдар, тоқыма бұйымдары, құрылыс тауарлары, дәрілік заттар, медициналық жабдықтар, мұнай өнімдері, жол және құрылыс техникасы, аяқ киім, ойыншықтар және спорттық мүкәммал импорттың неғұрлым сезімтал тауарлары болып табылады. Бұл тауарлар көбінесе Қытайдан, Жапониядан және Еуропадан импортталады.

Біздің бағалауымызша, теңге бағамының төмендеуі көлік құралдарын, тоқыма бұйымдарын, құрылыс материалдарын, қара металдардан жасалған бұйымдарды, аяқ киімді, ойыншықтарды және спорттық мүкәммалдарды өндіретін бірқатар қазақстандық кәсіпорындардың бәсекеге қабілеттілігін арттырады. Отандық ауыл шаруашылығы өндірушілерінде сүт өнімдері, кондитерлік өнімдер, шоколад, какао, макарон өнімдері, күнбағыс майы сияқты тауарлар және басқа да азық-түлік тауарлары бойынша бағаға қатысты бәсекелестік артықшылығы пайда болады. Нәтижесінде елдің сауда балансы жақсарады, бұл төлем ағымдағы шотына оң әсер етті.

Бүгінгі күні әлемде тауарлар саудасының өсуіне қатысты көрсетілетін қызметтер саудасының қарқынды өсуі байқалуда. Экспорттың әлемдік көлемінде көрсетілетін қызметтер 25%-ға жуық болса, қосылған құнның әлемдік экспортында көрсетілетін қызметтер шамамен 50%-ды құрайды. Бұл өзгелермен қатар, тауар өндірушілер тарапынан әртүрлі көрсетілетін қызмет түрлеріне, оның ішінде жоғары технологиялық қызмет түрлеріне сұраныстың артуына байланысты. Тауарлар өндірісін және оларға сервистік қызмет көрсетуді толықтыратын көрсетілетін қызметтер көлемі үздіксіз өсуде.

Бір айта кететіні, Қазақстанның Дүниежүзілік сауда ұйымына кіруі отандық қызмет экспорттаушыларына сыртқы нарыққа шығуға тең мүмкіндіктер берді. Алайда, сауда ұйымына мүше болғаннан бері қызмет көрсету экспортында үлкен секіріс болған жоқ. Себебі елдімізде бұл сала әлі де кенжелеп келеді.

Бір сөзбен айтқанда, сауда саласы еліміз үшін өте маңызды. Ұлы Жібек жолының торабында отырып, қазірдің өзінде сауданың көптеген шешілмеген проблемаларына кезігіп отырмыз. Келесі материалда мемлекеттің сауданы дамытудың нақты жоспарын қалай көріп отырғанын шолып шықпақпыз.

#сауда #тұтынушы #құқық