Реформалардың нәтижесі: экономика өсті, әлеуметтік басымдық артты

Астана, NEGE. Экономист әрі қаржыгер Думан Ахметжанұлының айтуынша, Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың басқару кезеңінен бері ел экономикасында бірқатар құрылымдық өзгерістер байқалады. Оның сөзінше, мемлекеттік саясатта экономиканы әртараптандыру, инновациялық секторларды дамыту және әлеуметтік шығыстарды арттыру бағыттарына басымдық беріліп келеді.

ЭКОНОМИКА ЖАҢАРЫП, ӨСІМ БІРГЕ ӨРКЕНДЕП КЕЛЕДІ

- Қасым-Жомарт Тоқаев билік тізгінін қолға алғалы бірнеше жылдың жүзі болды. Көптеген бастамалар көтеріліп, реформалар жасалды. Бұған жұртшылық та өз ойын айтып жүр. Сіз ел азаматы ретінде Президент келгелі қандай үлкен өзгерістерді ерекше атап өтер едіңіз?

- Қасым-Жомарт Кемелұлы – мықты дипломат. Білімі мен тәжірибесінің арқасында Қазақстанның ірі елдермен қарым-қатынасы жақсарды. Шамаңа қарап шалқы дегендей, Президентіміздің саясаты осы қағидаға негізделген. Мұны қазіргі Таяу Шығыстағы жағдайдан да көруге болады. Соңғы алты жылда біраз реформа жасалды. Әсіресе әлеуметтік, экономикалық және сыртқы саясатта айтарлықтай өзгерістер бар. Ең бастысы, билік тармақтары арасындағы тепе-теңдік қайта қаралып, шешім қабылдау тәртібі өзгерді. Сайлау жүйесі де өзгерді. Бұл жаңа күштердің пайда болуына және бәсекелестіктің артуына жол ашты. Сосын Президенттің өкілеттігі шектеліп, енді жеті жылға ғана сайланатын болды. Бұл шешім көпті таңдандырғаны анық.

- Сіз экономика саласында көп жылдан бері жұмыс істеп келесіз. Осы уақыт ішінде ел экономикасын алға жылжытқан қандай реформаларды атар едіңіз?

- Соңғы шешімдердің нәтижесін экономикамыздың көрсеткіштерінен көруге болады. Қазақстанның жалпы өнімі 16-18%-ға өсті. Бұл жай ғана сәттілік емес, бірнеше жыл бойы жасалған жұмыстардың нәтижесі. Біріншіден, экономиканы әртараптандыру саясаты жаңа өндірістердің пайда болуына жол ашты. Бұрын тек шикізатқа тәуелді едік, қазір өңдеу өнеркәсібі, құрылыс, көлік және қызмет көрсету салалары дамып келеді. Әсіресе шағын және орта бизнесті қолдау, инвестиция тарту және жаңа технологияларды енгізу – бәрі кәсіпкерлікті жандандырды. Нәтижесінде экономикамыз жақсарып, іскерлік белсенділік артты. Бүгінде елдің жалпы өнімі шамамен 291 млрд долларға жетті. Жыл сайынғы экономикалық өсім де бұрынғы 1-1,5 трлн теңгеден 2,4 трлн теңгеге дейін жетті. Бұл дегеніміз, еліміздің өндірістік әлеуеті күшейіп, экономикамыз жаңа деңгейге көтерілді.

- Өсім барлық салада байқалады деуге бола ма? Алда қандай міндеттер тұр?

- Иә, өсім барлық салада бар. 2025 жылдың қаңтар-қараша айларында экономиканың өсімі 6,4% болып, соңғы 14 жылдағы ең жоғары көрсеткіштердің бірі тіркелді. Бұл кезеңде тасымалдау қызметтері 20,3%, құрылыс 14,7%, тау-кен өнеркәсібі 9,7%, сауда 8,8%, ауыл шаруашылығы 6,1%, ал өңдеу өнеркәсібі 5,9% өсімді көрсетті. Мұның бәрі экономиканың бір ғана салаға тәуелді болмай, әртүрлі бағыт арқылы дамып келе жатқанын аңғартады. Халықаралық валюта қорының бағалауынша, 2025 жылы Қазақстанның номиналды ЖІӨ көлемі 319,7 млрд АҚШ долларына жетіп, жан басына шаққандағы көрсеткіш шамамен 15,5 мың доллар болды. Бұл да экономиканың тұрақты даму траекториясына түскенін білдіреді. Осы жылға негізгі міндеттердің бірі ретінде инфляцияны тежеу мәселесі қойылды. Президент Қасым-Жомарт Тоқаев осы жылы Үкіметке нақты тапсырма бергенін білеміз.

ӘЛЕУМЕТТІК САЯСАТТЫҢ МАҢЫЗЫ АРТТЫ

- Соңғы кезде әлеуметтік саясатқа көбірек көңіл бөлініп жатыр дегенді жиі естиміз. Бұл мемлекеттік бюджеттен қалай көрінеді?

- Соңғы жылдары мемлекеттік саясатта әлеуметтік міндеттемелердің салмағы айтарлықтай артты. Бюджет құрылымына назар аударсақ, қаржының едәуір бөлігі халықтың тұрмыс деңгейін көтеруге бағытталып отырғанын көреміз. Зейнетақы мен әлеуметтік төлемдерді көбейту, денсаулық сақтау саласын жаңарту, жаңа мектептер тұрғызу, өңірлік инфрақұрылымды дамыту сияқты бағыттар басымдыққа ие болды. Қазіргі кезде мемлекет бұл салаларға жыл сайын шамамен 10 трлн теңгеге жуық қаражат бөледі. Бұл әлеуметтік саясаттың қағаз жүзіндегі бағдарлама емес, нақты қаржылық қолдау арқылы жүзеге асып жатқанын көрсетеді.

- Әлеуметтік қолдаудың нақты мысалдары ретінде қандай шешімдерді атай аламыз?

- 2019 жылдың маусымында азаматтардың борыштық жүктемесін жеңілдетуге арналған жарлық қабылданып, көпбалалы отбасыларға, мүмкіндігі шектеулі жандарға және атаулы әлеуметтік көмек алушыларға біржолғы несиелік қолдау көрсетілді. Бұл шешім сол кезде әлеуметтік тұрғыдан әлсіз топтарға нақты көмек беріп, олардың қаржылық ауыртпалығын біршама жеңілдетті. 

Әлеуметтік саясаттағы елеулі жаңалықтардың бірі – зейнетақы жүйесіндегі өзгерістер болды. 2021 жылдан бастап қазақстандықтарға жинақталған зейнетақы қаражатының бір бөлігін тұрғын үй мәселесін шешуге немесе медициналық қызметке жұмсауға мүмкіндік берілді. Бұл өте үлкен көмек. Бастама жүзеге асқалы миллиондаған өтініш қабылданды. Жалпы алғанда, мемлекет әлеуметтік қолдауды тек бағдарламалық құжаттар деңгейінде емес, нақты қаржылық құралдар арқылы жүзеге асырып келеді.

IT ИНДУСТРИЯ – ЖАҢА ДӘУІРДІҢ ҚАРА АЛТЫНЫ

- Қазақстанда мұнай әлі де маңызды рөл атқарады. Бірақ мұнайдан басқа қай сала экономикамызды қозғалта алады?

- Мұнай – экономикамыздың негізі болып қала бермек. Алайда экономиканы тек табиғи ресурстармен шектеп қою ұзақ мерзімді дамудың тұрақты формуласы емес. Сондықтан қазір Қазақстан жаңа мүмкіндіктерге жол ашатын салаларға көбірек көңіл бөлуде. Жаңалыққа ұмтылған ел ғана алға жылжиды. Бүгінгі күні сондай саланың бірі – IT индустриясы. Цифрлық технологиялар, стартаптар мен жаңа жобалар экономикамызды жаңартатын бағыт ретінде қалыптасып келеді. Ақпараттық жүйелер, деректерді талдау, бағдарламалар мен цифрлық қызмет көрсетулер жаңа экономиканың негізін қалайды. Қазір технология жай ғана құрал емес, дамудың жаңа философиясы деуге болады. 

Цифрландыру – біздің реформаларымыздың басты бөлігі. Әсіресе жасанды интеллект саласында көптеген жоба жасалып жатыр. Бұл ғылымды дамытып қана қоймай, жаңа инженерлер мен зерттеушілердің пайда болуына жол ашады. Мысалы, Astana Hub және Alem.AI сияқты орталықтар жас кәсіпкерлер мен жаңашылдарды біріктіретін алаңға айналды. Осының арқасында көптеген стартаптар қолдау тауып, өз идеяларын әлемге танытуға мүмкіндік алуда. Бұл еліміздің білімін арттырып, жаңашылдықты дамытуға көмектеседі. Сонымен қатар, Ұлттық банк цифрлық теңге жобасын іске асыруда. Бұл қаржы жүйесін жақсартып қана қоймай, экономикалық айналымды да ашық етеді. Цифрлық төлемдер дамыған сайын қаржы операцияларының қауіпсіздігі артып, көлеңкелі айналым азаяды.

- Иә, цифрландыру жұмыстары қарқынды жүріп жатқаны белгілі. Алайда, нақты қандай бастамалар мен нәтижелерді айтуға болады?

- Бұрын қағазға тәуелді болған көптеген қызметтер қазір онлайнға көшіп, халыққа қолжетімді болды. Банктік операциялар, салық төлемдері, анықтамалар мен мемлекеттік қызметтердің көбі электронды түрде жасалады. Бұл уақытты үнемдеп қана қоймай, басқаруды да ашық етеді. Цифрландырудың тағы бір жақсы нәтижесі ретінде көлеңкелі экономиканың азаюын атауға болады. Қаржы қозғалысының цифрлық жүйе арқылы бақылануы ақшаның қайда кетіп жатқанын көруге мүмкіндік береді. Мысалы, цифрлық реформалардың арқасында 2024-2025 жылдары 28 млрд теңге көлеңкеден шығарылды. Сосын электрондық үкіметіміз де жақсы дамып жатыр. Қазақстан электрондық үкіметтің даму индексі бойынша әлемде 24-орынға көтерілді. Шетелде жүрген азаматтарымыз да бұл өзгерістерді байқап, жақсы пікірлер айтып жатады.

- Елімізді алға апаратын сала – IT индустриясы дедіңіз. Ал экономиканы жаңа деңгейге көтеретін мамандар туралы не айтасыз?

- Бұл жерде Astana Hub халықаралық технопаркінің маңызы зор. Бұл алаң көптеген жас кәсіпкерлер мен жаңашылдарға мүмкіндік беріп, өз идеяларын әлемге танытуға көмектесті. Қазір осы орталықта дүниеге келген жобалар Орталық Азия, Таяу Шығыс және АҚШ нарықтарында бәсекеге қабілетті болып танылуда. Соның арқасында елімізде цифрлық заманға сай жаңа мамандар өсіп келеді. Бұлар жай ғана бағдарламалауды білетін адамдар емес, сонымен қатар ойы жүйрік, технология мен экономиканы жақсы түсінетін креативті жастар. "Білім – таусылмас қазына" деген сөз бекер айтылмаған. Қазір біз білім мен технологияның қосылған заманында өмір сүріп жатырмыз. Сонымен бірге ұлттық тілдік модельдерді дамыту, деректер орталықтарын қалыптастыру және серверлік инфрақұрылымды күшейту бағытында да жұмыстар жасалып жатыр. Мұның бәрі цифрлық тәуелсіздігімізді қамтамасыз етудің маңызды шарты. Егер осы жұмыстар жалғасын тапса, еліміз болашақта цифрлық экономикасы қуатты, инновациялық әлеуеті жоғары мемлекеттердің қатарына қосыла алады.