Санкциядан қалған яхталар. Ресейлік табы бар түрік капиталы Қазақстанға қалай қиындық тудыруы мүмкін?

Бір қарағанда, бұл екеуінің арасында ешқандай байланыс жоқ тәрізді. Бір жағында – сән-салтанат, офшорлар, суперяхта брокерлері мен санкциялардан кейінгі аукциондар. Екінші жағында – өнеркәсіп, шикізат, жұмыс орындары, экспорт және мемлекеттік компаниялармен бірлескен жобалар.

Алайда негізгі қауіп дәл осы байланыста жатыр.

Өйткені Alfa Nero және Axioma суперяхталарының тарихы енді жай ғана ресейлік миллиардерлердің құлдырау хроникасы емес. Бұл – санкциялық толқынмен бір жиектен шығарылған «уытты» активтердің басқа жағалауға қалай кіретіні туралы хикаят. Егер бұл активтердің жаңа иелері Қазақстан экономикасына терең бойлаған инвесторлар болса, онда бұл мәселе қарапайым жаңалықтан ұлттық экономикалық мүдде деңгейіне көтеріледі.

Екі яхта, екі жаппай сату, бір жаңа ие

Бұл оқиғаның өзегінде ресейлік миллиардерлерге тиесілі екі танымал суперяхта тұр:
«ФосАгроның» негізін қалаушы Андрей Гурьевтің отбасымен байланыстырылатын Alfa Nero мен ТМК және «Синара» тобының бұрынғы бенефициары Дмитрий Пумпянскийге тиесілі Axioma.

Соғыс басталып, ресейлік олигархтарға санкция салынғанда, бұл екі яхта тағы 20-дан астам кемемен бірге белгісіз күйде қалды. Кейін әлгі яхталар санкциялық режимнен шығарылып, сатылды. Тергеу деректеріне сәйкес, екеуі де түріктің Yildirim тобына қарасты құрылымдардың меншігіне өткен.

Бұл жерде әңгіме тек қымбат «ойыншықтарды» сатып алу турасында емес. Мәселе – ресейлік олигархтардың тәркіленген немесе бұғатталған яхталарының алғаш рет бұғатта тұрмай, санкциялық тығырықтан шығарылып, сатылды. Енді олар ultra-luxury санатындағы чартерлік кемелер ретінде қайтадан коммерциялық айналымға енгізілгені жайлы болып отыр.

Басқаша айтқанда, кеше ғана санкциялық уыттың символы болған активтер бүгінде қайтадан сәнді демалыс нарығында жұмыс істеп тұр.

Alfa Nero қалай арзанға сатылып кетті?

Alfa Nero – ұзындығы 82 метр болатын, ішінде роялі бар, шыны сарқырамасы мен бассейні бірде би алаңына, бірде тікұшақ қонатын алаңға айналатын алып кеме. Соңғы он жылда ол Андрей Гурьев есімімен ассоциацияланды. Соғыс басталған соң яхта Антигуа айлағында тұрып қалды. Жергілікті қызметтер оны күтіп ұстап, теңізге шығаруға дайындаудан бас тартты. Кеменің AIS-і қосулы күйде тұрды, ал экипаж бортта амалсыз күтуге мәжбүр болды. Күту мерзімі ұзаққа созылып кеткен соң экипаждың бір бөлігі Nautilus кәсіподағының көмегімен сотқа жүгініп, жалақы қарыздарын өтеу үшін яхтаны сатуды талап етті. Мәтінде келтірілген ақпаратқа сәйкес, күту кезінде теңізшілер кемеде қалып қойған омар мен уылдырықты жеп, шампан ішіп, кемені күтіп ұстауды жалғастырған.

Антигуа мен Барбуда үкіметі яхтаны «иесіз мүлік» деп танып, оны тәркілеп, сату үшін заңнаманы өзгертуге мәжбүр болды. Бұл іске экологиялық қауіп желеу болды – дауыл тұрған жағдайда, бортында қалдықтары мен ағынды сулары бар үлкен кеме порт үшін үлкен мәселе тудыруы мүмкін. Алғашқы сатып алушы ретінде 67 млн доллар ұсынған Google-дың бұрынғы басшысы Эрик Шмидт ($67 млн) аталды. Бірақ мәміле Гурьевтің қызы Юлия Гурьева-Мотлохова сот арқылы қарсылық білдірген соң бұзылды. Ол яхтаға Гернси және Британдық Виргин аралдары арқылы иелік етуге арналған трасттық схеманы ашып көрсетті деуге болады. Нәтижесінде Alfa Nero 2024 жылдың шілдесінде небәрі 40 млн долларға сатылды. Алайда АҚШ Қаржы министрлігінің мәліметінше, 2014 жылы оның бағасы шамамен 120 млн доллар болған. Яғни сатылым бағасы бастапқы құнынан үш есе арзан болды. Бұл – жай ғана нарықтық амортизация емес, «уытты шығу тегіне» берілген дисконт.

Axioma: Сот қана емес, банк алдындағы қарызды өтеу үшін де сатылған яхта

Екінші яхта – Пумпянскийге тиесілі, екі қабатты мезонині, бассейні бар, интерьері luxury beach house стиліндегі 72 метрлік Axioma. Оның тарихы санкциямен ғана емес, қарыздармен де байланысты. Соғыс басталғаннан кейін Гибралтар үкіметі оны «кредиторлардың мүддесі үшін» тұтқындады. Оның артында америкалық JP Morgan тұрды. Ол 2021 жылы осы яхтаны кепілге алып, 20 млн доллар несие берген. Пумпянский санкцияға іліккен соң, несие шартының талаптары бұзылды. Банк заң бойынша онымен байланысты құрылымдардан төлем қабылдай алмады. 2022 жылғы тамызда Axioma бұрын 75 млн доллар деп бағаланғанымен, аукционда 37,5 млн долларға сатылды. Ал оны Пумпянский 2014 жылы 62 млн долларға сатып алған еді.

Мұнда да сол логика қайталанады: санкциялық репутациялық табы бар актив айтарлықтай дисконтпен сатылады да, жаңа корпоративті қабықша арқылы қайта айналымға енеді.

Тым көп «ыңғайлы» юрисдикциялардан тұратын тізбек

Әрі қарай ең маңызды кезең басталады. Бүгінде екі яхта да суперяхта иелері үшін салық режимінің айқындығы мен халықаралық деңгейде мойындалуының арқасында бұрыннан танымал юрисдикция – Мальта туымен жүзеді. Alfa Nero мальталық YM Thunder 1 Shipping Ltd компаниясына, ал Axioma YM Thunder 2 Shipping Ltd-ке тіркелген. Екі компания да 2023 жылдың желтоқсанында құрылған. Түпкілікті бенефициар – Нидерландтағы Yilmar Holding B.V., ол Түркиялық конгломерат – ағайынды Роберт Юксель мен Әли Риза Йылдырымға тиесілі Yildirim тобының активтерін басқарады.

Зерттеуде Axioma-ның аукционнан кейін бірден АҚШ-тың санкциялық тізімінен шығарылмағаны ерекше атап өтіледі: бұл үшін тағы бір жыл қажет болған, ал процесс Latham & Watkins заң фирмасының қатысуымен жүргізілген. Сонымен қатар яхта бельгиялық Sealease SA компаниясының балансында тұрған, бұл – Нидерландтағы Blue Mountain Asset Management BV-дің еншілес құрылымы әрі сол топтың бақылауында. Бұдан бөлек, Sealease-тің 2022 жылғы жылдық есебінде активтердің шамамен яхтаның аукциондағы бағасына тең көлемде – 38 млн долларға дейін өскені көрсетілген. Axioma 37,5 млн долларға сатылған еді.

Ірі қаржыға тым таныс архитектура: Мальта, Нидерланд, Бельгия, Швейцария, Түркия. Формалды түрде мұның бәрі толық заңды болуы мүмкін. Бірақ зерттеу тұрғысынан тек формалды мәртебесі ғана емес, саяси-экономикалық мәні маңызды: дәл осындай тізбектер арқылы «уытты» активтердің жаңа «өмірбаяны» басталады.

Неліктен Yildirim?

Сатып алушының түрік тобы болуының өзі бұл оқиғаны әсерлі ете түседі. Бірақ ең маңыздысы – Yildirim яхта нарығына кездейсоқ келген жаңа ойыншы емес. Бұл – кеме қатынасы, порттар, металлургия, тыңайтқыштар және тау-кен саласында бұрыннан жұмыс істеп келе жатқан алып холдинг. Мәтінде келтірілген деректерге сүйенсек, Йылдырымдар отбасы байлығының бір бөлігін CMA CGM компаниясына инвестиция салу арқылы арттырған, француз тасымалдаушысының 24%-ына иелік етеді. Олар 2030 жылға дейін жыл сайын үш портқа дейін сатып алу стратегиясын құрып, Yilport-ты терминал операторларының әлемдік ондығына енгізуді көздейді.

Бірақ ең маңыздысы – Йылдырымдардың бизнесі олар яхталарын сатып алған тұлғалардың бизнесімен қиысады.

Гурьев – тыңайтқыштар саласы. Ал Yildirim де бұл секторға Yilfert Holding арқылы қосылады, ол Бельгия мен Нидерландыдағы Rosier еуропалық активтерін және Хорватиядағы Petrokemija компаниясын біріктіреді. Пумпянский – металлургия және құбыр өндірісі. Yildirim де соған жақын металлургиялық сегменттерде, соның ішінде ферроқорытпа өндірісінде жұмыс істейді. Сондай-ақ Ресейдегі Тихвин ферроқорытпа зауыты осы топқа тиесілі.

Бұдан бөлек, зерттеуде Түркия Ресейден тыңайтқыштардың шамамен 17%-ын импорттайтыны атап өтіледі. Ал Қара теңіз және Жерорта теңізі аймақтарындағы Yildirim-ның логистикалық мүмкіндіктері Ресей бизнесі жаңа бағыттар мен жаңа делдалдар іздеп жатқан нарықтарда оның позициясын нығайта түседі.

Бұл санкцияларды айналып өту фактісін дәлелдемейді. Бірақ мұндай мәмілелер экзотика емес, капиталдың ауқымды қайта құрылуының жалғасы екенін айқын көрсетеді.

Яхталар сатылғаннан кейін жоғалып кеткен жоқ, табыс әкеле бастады

Бүгінде екі яхта да бос тұрған жоқ. Оларға техниалық қызмет көрсетіліп, жөндеуден өтеді, командасы толықтырылып қайтадан нарыққа шығарылады. Мәтінде Northrop & Johnson аталады – бұл яхталарды бір мезгілде сатып та, жалға да беріп отырған брокер. Ол бұған дейін, яғни тұтқындалғанға дейін Сүлеймен Керимовтің яхтасымен айналысқан. 2025 жылдың жазында Alfa Nero яхтасын бір аптаға жалға алу құны шамамен 1,4 млн еуро, ал Axiomaны жалға алу шамамен 1 млн еуро болған. Екі яхта да Монакода ұсынылған. Сонымен қатар оларға Fema Marine SA компаниясы техникалық қызмет көрсеткен. Бұл – кеңселері Стамбұл мен Сингапурда орналасқан, қызметкерлері, телефоны және электронды поштасы жоқ жаңа компания. Соған қарамастан өз коммуникацияларында екі яхтаны да «жаңа дәуірдің» символы ретінде белсенді түрде насихаттаған.

Осы жағдайдың негізгі түйіні де осында: санкция ауыртпалығын көрген активтер тек жаңа иесін тауып қана қойған жоқ, сонымен қатар қаржы айналымына қайта енгізілді. Оларды жасыру үшін сатып алған жоқ – онымен қайтадан табыс әкеле бастады.

Осы сәтте кадрда Қазақстан пайда болады

Осы сәтке дейін бұл оқиға Кариб теңізіндегі кемелердің, Гибралтардағы кредиторлардың және мальталық реестрлердің мәселесі болып қала беруі мүмкін еді. Бірақ мәтінде Қазақстан пайда болады және сюжет ауқымы бірден өзгереді.

Себебі Yildirim Holding өзінің еншілес құрылымы Yilmaden арқылы Қазақстанның тау-кен саласындағы ең ірі шетелдік инвесторлардың бірі саналады. Бұл тұста ағайынды Йылдырымдар Қазақстанға Александр Машкевич пен оның серіктестері арқылы келгенін айта кеткен жөн. ERG тобы арқылы олар бұрынғы президент Нұрсұлтан Назарбаевтың ресми қабылдауына кіріп, кейін оның қолдауына ие болған. Сол 2013 жылдан бері түрік холдингі ел экономикасына 500 млн доллардан астам инвестиция құйған. Негізгі активтер мен жобалардың қатарында Ақтөбе облысындағы хром кластері, Қарағандыдағы кремний активтері, Жамбыл облысындағы Qazaq Soda зауыты, сондай-ақ «Тау-Кен Самұрық» компаниясымен бірлескен геологиялық барлау жобалары аталады.

Негізінде «Ескі Қазақстан» кезеңіндегі шетелдік инвесторлардың елге кіру схемасы 90-жылдардан бері айтарлықтай өзгерген жоқ. Британдық-үндістандық кәсіпкер Митталдың Қазақстанда болмашы қаржымен кенеттен қалай пайда болғанын, содан кейін «Карметкомбинатты» сатып алу бойынша сәтті мәміленің арқасында әп-сәтте байып шыға келгенін еске алу жеткілікті. Ол кезде де оны Назарбаевқа Машкевич алып келген еді.

Қазақстандағы Yildirim Holding-тің ең кемел активі ретінде Ақтөбе облысындағы «Восход» тобы аталады – бұл шахта, тау-кен байыту комбинаты және хром кенін өндіру және байыту жұмыстарымен байланысты құрылымдар. Келтірілген мәліметтерге сәйкес, жылдық өндіріс көлемі шамамен 1,3 млн тоннаға тең, ал активтің өзі тығыздығы жоғары кесек хром кенін өндіру бойынша әлемдік көшбасшы ретінде сипатталады. Сонымен қатар концентрат сыртқы тұтынушыларға да, холдингтің өз зауыттарына да жеткізілетіні айтылады, оның ішінде Ресейдегі Тихвин ферроқорытпа зауыты бар. 2021 жылы бұл топ Еуропа қайта құру және даму банкі мен UniCredit тарапынан 260 млн доллар көлемінде қайта қаржыландыру алған.

Қарағанды облысында Yildirim-нің тағы бір ірі кластері бар: «Тау-Кен Темір» зауыты және Silicon Mining кәсіпорны. Зауыт тазалығы 98,5%-дан кем емес металлургиялық кремний өндіреді, ал өнімнің шамамен 100%-ы Еуроодақ, АҚШ және Жапонияға экспортталады. Бұл енді шеткі актив емес, халықаралық жеткізу тізбегіне кіріктірілген маңызды буын. Шикізат базасы ретінде «Ақтас» кварц кен орны көрсетілген, ал жоба ондаған жылдарға есептелген тұйық өндірістік цикл ретінде сипатталады.

Жеке атап өтетін жоба – Жамбыл облысындағы Qazaq Soda. Бұл – шамамен 400 млн доллар болатын ірі химиялық жоба. Кәсіпорынды іске қосу 2026 жылға жоспарланған, бірінші кезеңнің қуаты – жылына 500 мың тонна кальцийленген сода, кейін оны 1 млн тоннаға дейін ұлғайтып, өңірдегі жаңа химиялық кластердің өзегіне айналдыру көзделген. Алайда жобаның ашылуы инвестордың баяу жұмысына байланысты кейінге шегеріліп жатқаны белгілі болды.

Яғни, Қазақстандағы Yildirim – нақты өндірістік активтер, экспорттық маршруттар, несие желілері, халықаралық келісімшарттар және квазимемлекеттік сектормен өзара бірлескен іс-қимыл.

Формалды бұзушылықтар дәлелденбесе де, неліктен бұл Қазақстан үшін қауіпті?

Халықаралық сыбайлас жемқорлыққа қарсы сарапшылардың пайымдауынша, қазіргі таңда түрік миллиардерлері ресейлік олигархтарға санкцияларды айналып өтуге көмектесіп жатыр деп кесіп айтуға негіз жоқ. Алайда жиналған деректердің өзі активтердің ауысып жатқаны туралы айтуға жеткілікті: оларды санкциялардан шығарады да, құрылымы бұлыңғыр компаниялар сатып алады, кейін сол активтерден табыс табуға тырысады. Мұны енді жеке экономикалық стратегия ретінде қарастыруға болады.

Қазақстан үшін мәселе – жоқ болуы мүмкін қылмысты дәлелдеу де емес, басқада: егер елде аса маңызды жобалары бар инвестор ресейлік санкцияға іліккен миллиардерлердің бұрынғы активтерімен байланысты халықаралық даулы оқиғаларға араласса, бұл оның өңірдегі барлық операциясын қабылдауға әсер етеді.

Осы тұста тәуекелдің бірнеше деңгейі пайда болады.

Бірінші – санкциялық-бедел тәуекелі

Қазақстанда жұмыс істейтін түрік холдингі ресейлік олигархтардың бұрынғы активтерін дисконтпен сатып алып жатыр деген әрбір жаңа жарияланым оның қаржысы, логистикасы және контрагенттері туралы сұрақтар аясын кеңейтеді. Бұл сұрақтар енді тек яхталармен шектелмейді – банктерге, сақтандыру компанияларына, жеткізушілерге, өнім сатып алушыларға, халықаралық кредиторларға және батыстық серіктестерге де таралады. Қазақстандағы активтер үшін бұл сенімсіздік деңгейінің артуын білдіреді.

Екінші – қаржылық тәуекел

Егер топтың Еуроодақ, АҚШ және Жапонияға экспорты болса, сондай-ақ халықаралық институттар мен банктермен кредиттік байланыстары бар болса, кез келген «уытты» із капитал құнының қымбаттау факторы ретінде жұмыс істей бастайды. Бұл ертең бірден санкциялар енгізіледі дегенді білдірмейді, бірақ комплаенс мәмілелерге күдікпен қарай бастайды. Халықаралық нарықтарға тәуелді қазақстандық активтер үшін бұл – практикалық тәуекел.

Үшінші – логистикалық және сауда тәуекелі

Егер бір топ металлургияда, ферроқорытпаларда, тыңайтқыштарда, логистикада жұмыс істеп, сонымен қатар бұрын ресейлік миллиардерлерге тиесілі болған активтермен байланысты оқиғаларда аталып жүрсе, реттеушілер мен медиа тауар ағындарының түйісуіне мұқият қарай бастайды. Ал Yildirim жағдайында бұл түйісулер өте сезімтал: Ресейдегі ферроқорытпа активтері, Еуропадағы тыңайтқыш активтері, порттар және қазақстандық шикізат. Бұл – бейтарап юрисдикциялар мен сырттай заңды мәмілелер капитал мен логистикалық бағыттарды «қайта қаптау» үшін пайдаланылуы мүмкін деген күдікке негіз болатын идеалды конфигурация.

Төртінші – саяси тәуекел

Соңғы жылдары Қазақстан инвестициялық ашықтықты сақтай отырып, ел санкцияларды айналып өтетін алаң емес екенін көрсетуге тырысып келеді. Бірақ мұндай оқиғалар ресми мәлімдемелерге емес, қабылдауға әсер етеді. Егер елде трансшекаралық күмәнді істермен байланысты инвесторлар жұмыс істесе, тіпті тікелей заңбұзушылық болмаса да, сыртқы бақылаушылар Қазақстанды капиталдың «сұр» ағымдарының кеңірек схемасының бір бөлігі ретінде қабылдай бастайды.

Сюжет яхталар жайында емес, ақшаның жаңа географиясы жайында

Ең қауіпті қателік – бұл оқиғаны жай ғана әдемі, екінші дәрежелі жанжал ретінде қабылдау. Шын мәнінде, біз 2022 жылдан кейін активтер қозғалысының жаңа картасы қалай қалыптасып жатқанын көріп отырмыз. Бұрынғы иелері «уытты», батыстық сатып алушылар мұндай активтерден бойын аулақ ұстайды, демек, сахнаға бірден бірнеше әлеммен – Батыспен де, Ресеймен де, посткеңестік кеңістікпен де, Таяу Шығыспен де жұмыс істей алатын ойыншылар шығады.

Мұндай рөл Түркияның ыңғайына дәл келеді. Ал басқа елдердің стратегиялық салаларында әлдеқашан орныққан түрік топтары бірегей артықшылыққа ие болады: олар бір мезгілде сыртқы инвестор, логистикалық делдал және күрделі өмірбаяны бар активтердің сатып алушысы бола алады.

Осы логикада Yildirim жаңа типтегі холдингтің айқын үлгісі болады. Дәл сол себепті Қазақстан яхталарға қатысты бұл оқиғаны бай адамдар жайлы жеке хикаят ретінде емес, симптом ретінде қарастырған жөн. Өйткені егер бұрын санкцияға іліккен активтер еш қиындықсыз бір мезгілде Ақтөбеде хром өндіріп, Жамбыл облысында химиялық кластер салып, қазақстандық кремнийді Еуроодақ пен АҚШ-қа экспорттап отырған инвестордың қолына өтсе, онда «яхталардың Қазақстанға қандай қатысы бар?» деген сұрақтың өзі орынсыз.

Себебі капитал – ортақ.

Қазақстан үшін басты сұрақ

Қазірге дейін Қазақстанға осы жобалар арқылы «лас ақша» келгені немесе жергілікті активтер санкцияларды айналып өту үшін қолданылып жатқаны туралы нақты деректер жоқ. Бұл асыра сілтеу болар еді. Алайда, бұдан бөлек әлдеқайда маңызды және практикалық мәселе көтеруге жеткілікті факт бар.

Қазақстан экономикасы стратегиялық салаларда жұмыс істейтін инвесторлардың бір сәтте тек өндірістік серіктес қана емес, «уытты» активтердің қайта бөлінуі бойынша халықаралық тергеулердің қатысушысына айналуы мүмкін екеніне дайын ба?

Өйткені қазіргі әлемде санкциялар тек тыйым салулар ғана емес. Бұл – бедел, комплаенс, капиталға қолжетімділік, нарық сенімі және кез келген келесі мәміленің құны.

Осы тұрғыдан алғанда екі яхтаны сатып алу Қазақстан үшін әлдеқайда сезімтал мәселеге айналуы мүмкін.