Жеңілдетілген ипотекаларға қарамастан, Қазақстанда баспана алу қиындай түскен

Астана, NEGE. Бұл жөнінде Қазақстан Қаржыгерлер қауымдастығының сарапшылар мәлімдеді.

Қауымдастық келтірген дерек бойынша, өткен жылғы ипотекалық нарық қорытындысын талдау жаңа ипотекалық несиелер беру көлемі 16,7%-ға артқанын көрсетті. Ақшалай мәнде жалпы сома 2,4 трлн теңге болған. Осының аясында бөлшек несиелеу нарығы баяу өсіп, жылдық өсім 8,7% болды (ал бір жыл бұрын 21,9% болған).

Ипотекалық нарықтағы негізгі өсімді «Отбасы банк» қамтамасыз еткен. Банктің жеңілдетілген бағдарламаларды кеңейтуі нәтижесінде берілген несиелер көлемі 27,5%-ға өсіп, 1,6 трлн теңгеге жетті.

Нәтижесінде ипотекадағы жеңілдетілген бағдарламалардың үлесі 74%-ға дейін өсті. Қалған 26% екінші деңгейлі банктердің өнімдеріне тиесілі.

«Бұл коммерциялық сегментті біртіндеп нарықтық емес қаржыландыру тетіктері ығыстырып жатқанын көрсетеді», – дейді қаржыгерлер.

Жеңілдетілген бағдарламалардың басымдығы жаңа берілген ипотекалардың орташа өлшемді  мөлшерлемесінің 9,8%-ға дейін төмендеуіне әкелді (бір жыл бұрын – 10,9%). Бұл көрсеткіш базалық мөлшерлемеден (18%) және инфляция деңгейінен (12,3%) әлдеқайда төмен.

Сарапшылардың айтуынша, әртүрлі бағыттағы мемлекеттік саясат – бір жағынан жеңілдетілген қаржыландыруды кеңейту, екінші жағынан ақша-несие және макропруденциялық талаптарды күшейту – нарықтағы құрылымдық теңгерімсіздікті күшейтіп отыр. Соның салдарынан ипотекалық нарық нарықтық конъюнктурадан барған сайын тәуелсіз дамып келеді.

Ең үлкен мәселелердің бірі тұрғын үй бағасы мен халық табысының арасындағы алшақтықтың ұлғаюы болып отыр. Алдыңғы екі жылда баға мен табыс өсімінің қарқыны шамалас болғанымен, 2025 жылы айырмашылық едәуір артқан.

«Нақты кірістердің төмендеуі жағдайында жылжымайтын мүлік бағасының қос таңбалы өсуі көптеген үй шаруашылықтары үшін тұрғын үйге қолжетімділіктің айтарлықтай нашарлауына алып келеді. Оның үстіне бағаның өсуіне негізгі сұраныс қана емес, өтімділіктің нарықтық емес көздері, ірі қалалардағы тұрғын үймен қамтамасыз етудің шектелуі және инфляцияның жоғарылауы жағдайында халықтың инвестициялық ынталандырулары әсер етуде» – дейді мамандар.

Өз баспанасына көбіне табысы жоғары қазақстандықтар ғана қол жеткізе алады. Мұны мына көрсеткіштер дәлелдейді:

• несиенің орташа көлемі 11,2 млн теңгеден 12,1 млн теңгеге өсті;

• ипотека бойынша мақұлданған өтінімдердің үлесі 25,2%-дан 39,2%-ға дейін артты;

• өз қаражатына жасалған мәмілелер үлесі екі есе көбейіп, 19%-дан 41%-ға жетті.

Нарықтағы жағдайға БЖЗҚ-дан тұрғын үйге аударылатын қаражат та әсер етіп отыр: оның көлемі 839 млрд теңгеге жетіп, бір жылда 106%-ға артқан. Бұл жылжымайтын мүлік нарығындағы белсенділікті сақтап, бағаға қосымша қысым түсіреді.

Сарапшылардың түсіндіруінше, жылжымайтын мүлік бағасының жедел өсуі мен халықтың нақты табысының төмендеуі тұрғын үй құны мен үй шаруашылықтарының төлем қабілеті арасындағы айырмашылықты айтарлықтай ұлғайтты. Жеңілдетілген бағдарламалар мен нарықтық емес қаржыландыру көздері сұранысты қолдағанымен, тұрғын үй ұсынысы шектеулі болып отыр. Соның нәтижесінде мәмілелер саны жоғары болғанымен, халық табысы соған сәйкес өсіп жатқан жоқ.

Қаржыгерлер ипотекалық қарыз алушыларға қойылатын талаптардың одан әрі күшеюі әлеуетті сатып алушылар санын тағы да азайтуы мүмкін екенін ескертеді.

Жалпы алғанда, тұрғын үй нарығында тұрақты теңгерімсіздік қалыптасып келеді: мемлекеттік бағдарламалар мен нарықтық емес қаржыландыру көздерінің арқасында мәмілелер саны жоғары деңгейде болғанымен, халықтың нақты табысы бағаның өсуіне ілесе алмай жатыр.

Мамандардың тұжырымдауынша, егер халықтың төлем қабілеті артпаса және тұрақты нарықтық қаржыландыру тетіктері дамымаса, алдағы жылдары тұрғын үйдің қолжетімділігі мәселесі одан әрі күрделене түсуі мүмкін.