Панда-бонд арзан ақша ма, әлде жасырын тәуекел ме?
Қазақстан биыл Қытайдың ішкі қаржы нарығына шыға бастады.
Астана, NEGE. Қаржы министрлігі 300-400 млн доллар көлемінде панда-облигация шығаруды жоспарлап отырғанын хабарлады. Бұл қаражат бюджет тапшылығын жабуға жұмсалмақ. Оған дейін «Самұрық-Қазына» қоры Қытай нарығында 3 млрд юань (шамамен 400 млн доллар) көлемінде панда-бонд шығарған. Үш жылдық қарыз 2,18% мөлшерлемемен беріліп отыр.
Астана халықаралық қаржы орталығының ресми сайты мұны Орталық Азия елдері үшін ең төмен пайызбен берілген қарыз деп сипаттады. Алайда арзан қарыз әрдайым тиімді бола бермейді. Кейде тіпті жасырын валюта тәуекелінің бастауына айналуы мүмкін.
Қаржы министрлігінің мәліметі бойынша, Қазақстанның сыртқы борышы 2026 жылдың басында 181,8 млрд доллар болды. Оның шамамен 65%-ы доллармен алынған. Юаньмен алған қарыз 6,3 млрд доллар шамасында (3-4%). Қытайдың алдындағы жалпы қарыз – шамамен 12,9 млрд доллар. Бұл бүкіл сыртқы борыштың 7%-ын құрайды. Дегенмен бұшл қарыздың басым бөлігі үкіметке емес, компанияларға тиесілі. Мемлекеттік басқару секторының үлесі 235 млн доллар (1,8%), банктердің үлесі 1,9 млрд доллар, квазимемлекеттік және жеке сектор – 8,6 млрд доллар, тікелей инвестициялар аясындағы фирмааралық берешек – 2,1 млрд доллар.
Арзан пайыздың көлеңкесі
Панда-бондқа неліктен назар аударып отырғанымызды түсіну үшін Қазақстанның облигациялық қарыз құрылымына қысқаша тоқталайық. Ішкі нарықта теңгемен шығарылған мемлекеттік бағалы қағаздар ең үлкен сегмент болып есептеледі – 26 трлн теңгеден астам (51-52 млрд доллар). Сыртқы нарықта доллармен шығарылатын еурооблигациялардың үлесі басым – 10 млрд доллардан асады. Ресей нарығынан 0,7 млрд долларға жуық қарыз еуробонд арқылы тартылған. Осы жүйеге енді юаньмен шығарылған панда-бондтар қосылып отыр. Қазіргі олардың жалпы көлемі шамамен 0,7-0,8 млрд долларды құрайды.
- Тақырыпқа орай: Ұлттық қордың 25 жылы: бюджетке алынғаны 205 млрд доллар, қоржында қалғаны 79 млрд доллар
Панда-бондтың үлесі жалпы сыртқы борышта (181,8 млрд доллар) 0,4%-дан аспайды. Қытайдан тартылған қарыздың (12,9 млрд доллар) ішіндегі үлесі шамамен 5-6%-ды құрайды. Ал барлық облигациялық қарыздардың (22,7 млрд доллар) ішіндегі үлесі – шамамен 3-4%.
Панда-бондтардың басты артықшылығы – төмен пайыздық мөлшерлеме. Қазақстанның еурооблигациялары 4,4-5,5% мөлшерлемемен 5-12 жылға шығарылса, панда-бондтар небәрі 2,18%-бен 3 жылға ғана тартылады. Алайда бұл айырмашылықтың екінші жағы да бар. Біріншіден, мерзімі қысқа болғандықтан, қайта қаржыландыру қысымы жоғары. Екіншіден, Қазақстанның экспорттық табыстары негізінен доллармен қалыптасады.
Ұлттық банктің мәліметі бойынша, елдегі экспорттаушылардың 70%-дан астамы есеп айырысу үшін долларды пайдаланады. Ал юаньнің үлесі шамамен 3-5% деңгейінде ғана қалып отыр. Осыған байланысты юаньмен алынған қарыз валюталық сәйкессіздік тудырады. Өйткені қарыз юаньмен алынып, ал кіріс доллармен қалыптасқанда, валюта бағамының өзгерісі қарыз жүктемесін автоматты түрде арттырады. Сонымен қатар Бейжіңнің юань бағамын реттейтіні де маңызды фактор. Қазір панда-бондтардың көлемі шағын болғандықтан бұл тәуекел айқын сезілмейді. Панда-бондтардың үлесі 10%-дан артқан жағдайда, қысқа мерзімді қайта қаржыландыру қысымы жүйелік сипат алуы мүмкін.
Қаржы сарапшысы Расул Рысмамбетов бұл істе Қазақстанға Тәжікстанның қателігін қайталамау маңызды екенін айтады.
«Қазақстан қазір инвесторлардың базасын кеңейту арқылы долларға, еуроға деген тәуелділікті азайтып жатыр. Панда-бонд қарыз құралы ретінде фискалдық функцияны жақсы атқара алады. Алайда бұл нишалық облигациялар болу керек деп ойлаймын. Үлесі 10%-дан аспаса, оны қалыпты деңгей деуге болады. Бір кезде Тәжікстанның сыртқы қарызының 70%-ы Қытайға тиесілі болған. Бізге сондай сценарийден аулақ болу керек. Жалпы, ешбір елдің алдындағы сыртқы қарыздың үлесі 10%-дан аспау керек қой. 10 пайыздан асырмай ұстап тұрсақ, тәуекелдер де әртарапты болады, юаньге деген тәуелділік те болмайды. Қазір бізге қарыздың мерзімі неғұрлым ұзақ болғаны маңызды. Тіпті қымбаттау болса да, мерзімі ұзын болу керек. Бұл қайта қаржыландыру тәуекелін азайтады. Яғни, әр 2-3 жыл сайын ескі қарызды жаңа қарызбен жабу әдетін доғара алар едік», – дейді сарапшы.
- Тақырыпқа орай: Баланстан тыс. Банктер НЕГЕ кепілдіктер бизнесіне қызығып отыр?
Түйіндесек, панда-бондтар тактикалық тұрғыда тиімді болғанымен, стратегиялық тұрғыда тәуекелі жоғары құрал болады. Қазақстанның бұл нарыққа шығуы қаржыландыру көздерін әртараптандыру тұрғысынан орынды. Алайда юаньмен қарыз алудың пайыздық артықшылығы болғанымен, валюталық тәуекелі де айтарлықтай. Қазақстанның кіріс құрылымында юаньнің үлесі артпайынша, мұндай қарызды шамадан тыс ұлғайту арзан ақшаны қымбат тәуекелге айырбастаумен тең.
Автор: Анық Есімбай
