Жәмилә Қынажы Баран: Тоқаевтың институционалдық реформалары Қазақстанды жаңа саяси модельге алып келеді

Осы ретте Анкара Қажы Байрам Вели университетінің профессоры, түрколог, Түркі әлемі қолданбалы және зерттеу орталығының директоры, Түркияның Әділет және даму партиясы басқарма төрағасының орынбасары Жәмилә Қынажы Баран Қазақстандағы өзгерістерге терең сараптамалық баға береді.

Бұл сұхбатта сарапшы институционалдық жаңғыртудың стратегиялық орнықтылыққа қалай әсер ететінін, өкілеттіктерді қайта бөлудің посткеңестік кеңістіктегі жекелендірілген модельдер тәуекелдерін қалай азайтатынын, сондай-ақ жаңа конституциялық қағидаттардың саяси және реттеушілік болжамдылықты қандай деңгейде күшейтетінін жан-жақты түсіндіреді.

Сонымен қатар, сұхбат Қазақстанның Еуропалық одақ, Түркия, Парсы шығанағы және Азия елдері алдындағы халықаралық имиджінің реформалар нәтижесінде қалай трансформацияланып жатқанын талдайды. Профессор Баранның пікірінше, бұл өзгерістер Қазақстанның ішкі тұрақтылығын нығайтып қана қоймай, көпполярлы әлемдегі стратегиялық салмағын да арттыра алады.

Сұхбатта Қазақстанның саяси жүйесінің келешегі, реформалардың шынайы институционалдық мазмұны және мемлекеттік басқарудың жаңа моделі кеңінен талқыланды.

– Қазақстан халықаралық тұрақсыздық күшейген кезеңде кешенді конституциялық реформалар жүргізуде. Институционалдық жаңғырту елдің стратегиялық орнықтылығын қалай нығайтады?

– Қазақстан халықаралық тұрақсыздық күшейген кезеңде жүргізіп отырған кешенді конституциялық реформалар елдің стратегиялық орнықтылығын бірнеше бағытта нығайтады.

Біріншіден, билік тармақтары арасындағы өкілеттіктерді қайта бөлу саяси тепе-теңдікті күшейтеді. Парламент пен Үкіметтің рөлін арттыру, жергілікті өзін-өзі басқару жүйесін дамыту басқару жүйесінің ашықтығын және жауапкершілігін қамтамасыз етеді. Бұл шешім қабылдау үдерісін тұрақты әрі болжамды етеді.

Екіншіден, құқық үстемдігін нығайту және сот жүйесін жетілдіру қоғамдағы сенімді арттырады. Азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғау тетіктерінің күшеюі ішкі тұрақтылықтың негізгі факторы болып табылады.

Үшіншіден, институционалдық жаңғырту экономикалық реформалармен ұштасып, инвестициялық тартымдылықты арттырады. Ашық әрі тиімді институттар шетелдік және отандық инвесторлар үшін қолайлы орта қалыптастырады.

Төртіншіден, азаматтық қоғамның рөлін күшейту және қоғамдық диалог мәдениетін дамыту әлеуметтік келісімді нығайтады. Бұл ішкі тұрақтылықты сақтауға және сыртқы сын-қатерлерге төтеп беруге мүмкіндік береді.

Осылайша, институционалдық жаңғырту саяси жүйенің икемділігін арттырып, құқықтық, экономикалық және әлеуметтік негіздерді бекіту арқылы Қазақстанның ұзақ мерзімді стратегиялық орнықтылығын қамтамасыз етеді.

– Ұсынылып отырған өзгерістер өкілеттіктерді қайта бөлуді және басқару тетіктерін құқықтық тұрғыдан нақтылауды көздейді. Мұны посткеңестік кеңістікте жиі кездесетін жекелендірілген саяси модельдердің тәуекелдерін азайту қадамы деп бағалауға бола ма?

– Ұсынылып отырған өзгерістерді посткеңестік кеңістікте жиі кездесетін жекелендірілген саяси модельдердің тәуекелдерін азайтуға бағытталған қадам ретінде бағалауға негіз бар.

Біріншіден, өкілеттіктерді қайта бөлу биліктің шамадан тыс шоғырлануын шектейді. Институционалдық тепе-теңдік пен тежемелік әрі тепе-теңдік тетіктерінің (checks and balances) нығаюы саяси шешімдердің бір орталыққа тәуелді болуын азайтады.

Екіншіден, басқару тетіктерін құқықтық тұрғыдан нақтылау саяси процестердің формалдануын қамтамасыз етеді. Бұл бейресми ықпал ету арналарының рөлін төмендетіп, институттардың дербестігін арттырады.

Үшіншіден, Парламенттің, сот жүйесінің және жергілікті өзін-өзі басқару органдарының өкілеттіктерін кеңейту саяси плюрализм мен қоғамдық қатысуды күшейтеді. Мұндай қадамдар саяси жүйенің икемділігін арттырып, ықтимал дағдарыстардың алдын алуға мүмкіндік береді.

Алайда реформалардың тиімділігі олардың мазмұнымен қатар, практикалық іске асырылуына, саяси мәдениет деңгейіне және институттардың шынайы дербестігіне байланысты болады. Егер өзгерістер нақты институционалдық трансформацияға алып келсе, онда олар жекелендірілген модельдердің тәуекелдерін шын мәнінде төмендете алады.

– Тәуекелдерді талдау және due diligence тұрғысынан алғанда, жаңа қағидаттардың Конституция деңгейінде бекітілуі саяси және реттеушілік болжамдылықты қаншалықты арттырады?

– Тәуекелдерді талдау және due diligence тұрғысынан алғанда, жаңа қағидаттардың Конституция деңгейінде бекітілуі саяси және реттеушілік болжамдылықты едәуір арттырады деп айтуға болады, алайда бұл әсердің деңгейі бірнеше факторға тәуелді.

Біріншіден, конституциялық деңгейде бекітілген қағидаттар саяси «ойын ережелерінің» ұзақ мерзімділігін қамтамасыз етеді. Конституцияны өзгерту рәсімдерінің күрделілігі мен жоғары легитимділігі саяси бағыттың жиі әрі кенет ауысу тәуекелін төмендетеді. Бұл инвесторлар мен халықаралық әріптестер үшін құқықтық ортаның тұрақтылығына сенім қалыптастырады.

Екіншіден, өкілеттіктердің, институттар арасындағы өзара қатынастардың және шешім қабылдау тетіктерінің нақты конституциялық айқындалуы реттеушілік белгісіздікті азайтады. Due diligence үдерісінде бұл фактор саясатқа тәуелді тәуекелдерді (political risk) құрылымдық түрде бағалауға мүмкіндік береді және субъективті шешімдер ықпалын шектейді.

Үшіншіден, құқық үстемдігі, институттардың дербестігі және есептілік қағидаттарының конституциялық бекітілуі реттеуші ортадағы болжамдылықты арттырады. Бұл нормалардың заңдар мен қосалқы актілерде бірізді іске асырылуы реттеушілік тәуекелдерді төмендетудің маңызды шарты болып табылады.

Сонымен қатар, тәуекелдерді кәсіби бағалау тұрғысынан алғанда, формалды конституциялық бекіту жеткілікті шарт емес. Нақты институционалдық практика, соттардың тәуелсіздігі, құқық қолдану бірізділігі және саяси ерік деңгейі шешуші рөл атқарады. Егер жаңа қағидаттар іс жүзінде тұрақты түрде орындалса, онда олар саяси және реттеушілік болжамдылықты айтарлықтай күшейтеді; ал іске асырылуы әлсіз болған жағдайда, олардың әсері шектеулі болуы мүмкін.

Қорытындылай келе, жаңа қағидаттардың Конституция деңгейінде бекітілуі due diligence және тәуекелдерді талдау тұрғысынан маңызды оң сигнал болып саналады және болжамдылықты арттырады, бірақ оның нақты тиімділігі институционалдық іске асыру сапасына тікелей байланысты.

– Қазақстан басқарудың құқықтық негіздерін күшейтіп, билікті институционалдық тұрғыдан жүйелеуде. Бұл модель қазіргі заманғы саяси тұрақтылық пен ұзақмерзімді даму талаптарына қаншалықты сай келеді?

– Қазақстанның басқарудың құқықтық негіздерін күшейтуі және билікті институционалдық тұрғыдан жүйелеуі қазіргі заманғы саяси тұрақтылық пен ұзақмерзімді даму талаптарына жалпы алғанда сәйкес келеді деп бағалауға болады.

Біріншіден, қазіргі жаһандық жағдайда саяси тұрақтылық тек биліктің орталықтандырылуымен емес, керісінше, тиімді институттармен, құқық үстемдігімен және болжамды басқарумен қамтамасыз етіледі. Институционалдық жүйелеу шешім қабылдау үдерісін формалдандырып, саяси тәуекелдерді азайтады және мемлекеттік саясаттың сабақтастығын күшейтеді.

Екіншіден, ұзақмерзімді даму үшін экономикалық, әлеуметтік және құқықтық саясаттың үйлесімділігі маңызды. Конституциялық және институционалдық реформалар мемлекеттік басқарудың ашықтығын арттырып, есептілік пен жауапкершілік қағидаттарын нығайтса, бұл инвестициялық тартымдылыққа және адами капиталды дамытуға оң ықпал етеді.

Үшіншіден, заманауи саяси тұрақтылық қоғамның сеніміне негізделеді. Егер реформалар азаматтардың құқықтарын қорғауды, қоғамдық қатысуды кеңейтуді және әділ сот төрелігін қамтамасыз етуді нақты жүзеге асырса, онда бұл модель ішкі әлеуметтік келісімді нығайтады.

Алайда модельдің тиімділігі тек құқықтық нормаларды бекітумен шектелмейді. Нақты институционалдық практика, басқару сапасы, саяси мәдениет және реформалардың жүйелі іске асырылуы шешуші мәнге ие. Теориялық тұрғыдан алғанда, құқықтық-институционалдық модель қазіргі заман талаптарына сай келеді; ал оның шынайы нәтижелілігі практикалық жүзеге асырылу деңгейімен айқындалады.

– Конституциялық және институционалдық реформалар Қазақстанның Еуропалық одақтағы, Түркиядағы, Парсы шығанағы елдеріндегі және Азиядағы негізгі халықаралық серіктестері алдындағы имиджін қалай өзгертеді?

– Конституциялық және институционалдық реформалар Қазақстанның негізгі халықаралық серіктестері алдындағы имиджіне тікелей ықпал етеді, себебі олар елдің басқару сапасы, құқық үстемдігі және саяси болжамдылығы туралы сигнал береді.
Еуропалық одақ үшін, құқық үстемдігі, институттардың дербестігі және демократиялық стандарттар маңызды. Конституциялық реформалар билік тармақтарының тепе-теңдігін күшейтіп, сот жүйесінің тәуелсіздігін арттырса, бұл Қазақстанды сенімді әрі болжамды серіктес ретінде көрсетеді. Мұндай өзгерістер саяси диалогты тереңдетуге және экономикалық ынтымақтастықты кеңейтуге оң әсер етеді.

Түркия үшін саяси тұрақтылық пен институционалдық орнықтылық – экономикалық және стратегиялық әріптестіктің негізі. Басқару тетіктерінің жүйеленуі мен құқықтық негіздердің нақтылануы екіжақты инвестициялық және инфрақұрылымдық жобаларға сенімді арттырады. Сонымен қатар, түркі кеңістігіндегі ынтымақтастық аясында реформалар Қазақстанның модернизациялық бағытын айқындайды.

Парсы шығанағы елдері тұрғысынан, бұл аймақ елдері үшін институционалдық тұрақтылық пен саяси тәуекелдердің төмендігі инвестициялық шешімдерде шешуші рөл атқарады. Конституциялық деңгейде бекітілген қағидаттар ұзақ мерзімді жобаларға кепілдік ретінде қабылдануы мүмкін. Әсіресе энергетика, қаржы және логистика салаларындағы серіктестік үшін құқықтық айқындық маңызды.

Азиядағы серіктестер (Қытай, Оңтүстік Корея, Жапония және басқалар) үшін институционалдық тиімділік, басқарудың прагматизмі және тұрақты экономикалық саясат маңызды. Реформалар Қазақстанды өңірлік тұрақтылық пен транзиттік әлеуетті қамтамасыз ететін жауапты мемлекет ретінде таныта алады.

Жалпы алғанда, егер реформалар декларативті сипатта қалып қоймай, нақты институционалдық өзгерістерге алып келсе, олар Қазақстанның халықаралық аренадағы имиджін «орталықтандырылған басқару моделінен» құқықтық-институционалдық мемлекет моделіне қарай трансформациялауға мүмкіндік береді. Бұл өз кезегінде сенім капиталын арттырып, ұзақ мерзімді стратегиялық серіктестікті нығайтады.

– Президенттің бастамасымен жүзеге асырылып жатқан реформалар бағытын ішкі және сыртқы сын-қатерлер арасында теңгерім сақтай алатын, институционалдық тұрғыдан кемел мемлекет моделін қалыптастыруға бағытталған стратегиялық курс деп айтуға бола ма?

– Иә, Президенттің бастамасымен жүзеге асырылып жатқан реформалар бағытын ішкі және сыртқы сын-қатерлер арасында теңгерім сақтауға бағытталған, институционалдық тұрғыдан кемел мемлекет моделін қалыптастыруды көздейтін стратегиялық курс ретінде сипаттауға болады.

Біріншіден, бұл реформалар ішкі тұрақтылықты қамтамасыз ету мен саяси жүйенің икемділігін арттыруға бағытталған. Билік өкілеттіктерін қайта бөлу, құқықтық тетіктерді нақтылау және институттардың жауапкершілігін күшейту ішкі саяси тәуекелдерді төмендетіп, әлеуметтік келісімді сақтауға мүмкіндік береді.

Екіншіден, сыртқы сын-қатерлер тұрғысынан алғанда, институционалдық орнықтылық пен құқықтық болжамдылық мемлекеттің халықаралық аренадағы маневр жасау қабілетін арттырады. Көпполярлы және тұрақсыз геосаяси ортада мұндай модель елдің егемен шешім қабылдау әлеуетін күшейтеді.

Үшіншіден, стратегиялық тұрғыда бұл курс тұлғалық басқару элементтерінен институционалдық басқаруға біртіндеп көшу логикасына негізделген. Мұндай трансформация мемлекет дамуының ұзақ мерзімділігін қамтамасыз етіп, саяси сабақтастықты жеке факторларға тәуелсіз етуге бағытталған.

Сонымен қатар, бұл бағалаудың шынайылығы реформалардың іске асу сапасына тікелей байланысты. Егер жарияланған қағидаттар нақты саяси практикамен, құқық қолдану бірізділігімен және институттардың дербестігімен бекітілсе, онда бұл бағытты ішкі және сыртқы сын-қатерлерге жауап бере алатын, институционалдық тұрғыдан кемел мемлекет қалыптастыруға арналған стратегиялық курс деп толық негізбен айтуға болады.