Жемқорлықпен күрес: Қазақстан қандай жетістіктерге жетті?
Сыбайлас жемқорлық – Қазақстанның қоғамдық, саяси және экономикалық дамуына кедергі келтіретін аса маңызды қауіптердің бірі. Ол мемлекеттік институттарға деген сенімді төмендетіп, инвестициялық тартымдылықты әлсіретеді, сондай-ақ әлеуметтік теңсіздік пен әділетсіздікке жол ашады. Соңғы жылдары бұл мәселемен күресу бағытында бірқатар нақты әрі жүйелі қадамдар жасалып, белгілі бір нәтижелерге қол жеткізілді.
Халықаралық рейтингтер және жетістіктер қандай?
Жемқорлықты қабылдау индексі (CPI – Corruption Perceptions Index) бойынша Қазақстан 2023 жылы 40 балл жинап, 180 елдің ішінде 88-орынға тұрақтады. Бұл – Орталық Азия өңіріндегі ең үздік нәтиже. Салыстырар болсақ, 2016 жылы бұл көрсеткіш бар болғаны 29 балл ғана еді. Мұндай өсім елде жүргізіліп жатқан реформалардың белгілі бір деңгейде тиімділігін көрсетеді. Transparency International ұйымы бұл прогресті мойындап отыр.
Қайтарылған активтер мен олардың тиімді пайдаланылуы
2022 жылдан бері мемлекетке заңсыз жолмен табылған 1,152 трлн теңге көлемінде мүлік пен қаржы қайтарылған. Оның ішінде: 329,4 млрд теңге – бюджетке тікелей аударылды; Шетелден 670,5 млн АҚШ доллары қайтарылды (Аустрия, Лихтенштейн, БАӘ, Түркиядан); Бұл қаражатқа 61 мектеп салынып, 2025 жылы тағы 28 мектептің құрылысы жоспарланған.
Бұл – активтерді ел игілігіне пайдалану жолындағы тиімді әрі ашық қадамдардың бірі. Ел ішіндегі инфрақұрылымның дамуы мен білім беру жүйесінің нығаюы – жемқорлықпен күрестің нақты нәтижесін көрсететін басты мысалдардың бірі болып отыр.
2025 жылдың басынан бері тіркелген жемқорлық фактілері 21%-ға азайғанымен, күдікті ретінде танылған тұлғалар саны 10,7%-ға артқан. Бұл, бір жағынан, құқық қорғау органдарының бақылау және тергеу жұмыстарының күшейгенін, екінші жағынан, мемлекеттік органдарда ашықтық пен есеп берудің артқанын білдіреді. Мұндай үрдістер құқықтық мемлекет қағидаттарын нығайтуда маңызды рөл атқарады.
Жүйелі өзгерістер мен болашақ міндеттер
Қазақстан CPI көрсеткішін 40 ұпайға дейін көтеріп, жемқорлықпен күресте айтарлықтай алға жылжыды. Қайтарылған активтерді елдің әлеуметтік инфрақұрылымын дамытуға бағыттау – мемлекеттік саясаттың тиімді жүзеге асырылып жатқанын көрсетеді. Алайда бұл бағыттағы күрес жалғасуы қажет. Себебі жемқорлық тек жаза арқылы жойылмайды. Ол үшін мемлекеттік басқарудағы ашықтық, заң үстемдігі, тәуелсіз сот жүйесі және белсенді азаматтық қоғам қажет. Сонымен қатар, мемлекеттік қызметкерлердің этикалық нормаларды ұстануы, халықтың билікке деген сенімін қалпына келтіру, және бизнес пен мемлекеттің арасындағы өзара сенімділік те аса маңызды. Цифрлық технологияларды енгізу, мемлекеттік сатып алулардың ашықтығын қамтамасыз ету, және қоғамдық бақылау құралдарын дамыту – жемқорлықпен күресте маңызды қадамдар болып қала береді.
Жемқорлықпен күрес – бір реттік науқан емес, ұзақ мерзімді және кешенді тәсілдерді қажет ететін үдеріс. Қазақстан соңғы жылдары бұл бағытта айтарлықтай жетістіктерге жетіп келеді. Қайтарылған қаражаттың әлеуметтік жобаларға, әсіресе мектеп салу сияқты ел болашағына тікелей әсер ететін бастамаларға бағытталуы – дұрыс шешім. Бұл тек қаржылық немесе статистикалық жетістік емес, сонымен бірге халыққа берілген нақты нәтиженің көрінісі. Алайда жемқорлықпен күрес тек жазалаумен шектелмеуі тиіс. Ол үшін парасатты басқару мәдениетін қалыптастыру, мемлекеттік қызмет жүйесінде кәсіби және адал кадрларды іріктеу, халықтың құқықтық сауаттылығын арттыру сынды бағыттар қатар дамуы қажет. Сонымен бірге, тәуелсіз БАҚ пен үкіметтік емес ұйымдардың белсенді қатысуы да – ашықтық пен есеп берудің кепілі.
Қазақстанның алдағы мақсаты – институционалдық реформа арқылы сыбайлас жемқорлыққа мүлде төзбеушілік мәдениетін қалыптастыру. Жемқорлықты тамырымен жою үшін әрбір азаматтың бейжай қарамауы, қоғамның белсенді болуы аса маңызды. Заң үстемдігі орнаған, есеп беретін әрі халықтың сеніміне ие мемлекетті құру жолындағы күрес әлі жалғасуда және бұл жолда бірлік пен ұжымдық жауапкершілік шешуші рөл атқарады.
