Ойын бизнесі: Саланы қалай пайдалы ету керек?
Ойын бизнесінің индустриясын бақылау мәселесі қоғам мен мемлекетті алаңдатады. Соған байланысты сала ұсынып отырған заңнамалық өзгерістер өзекті болып отыр.
Үлкен спортта – букмекерлік кеңселер арқылы
Еуропаның кейбір елдері бірнеше ондаған жылдар бойы спорт саласын қаржыландыру моделін, ойын индустриясына құмарландыру үшін қолданып келеді. Сонымен, толық Норвегия үкіметіне тиесілі Norsk Tipping операторы өз пайдасының 64%-ын спорттық бастамаларды дамытуға салады, компания табысының 18%-ын мәдени мақсаттарды жүзеге асыруға бағыттайды. Қалған 18% – норвегиялық спорт конфедерациясына, олимпиадалық немесе паралимпиадалық комитеттерге кірмейтін коммерциялық емес және гуманитарлық ұйымдарды қолдауға жұмсайды. Мұндай қаржыландыру жүйесі елімізде спорттың дамуына септігін тигізетіні анық.
Біздің елімізде де осы салаға қатысты мәселелерді шешуге болады, оның көмегімен шешілетіні:
- құрбандары жүздеген қазақстандық болып табылатын заңсыз онлайн сайттармен күрес;
- лудомания (бұл – құмар ойындарға тәуелділік), ойыншылардың отбасына орны толмас зиян келтіру;
- ойын бизнесі ұйымының кірісінен бюджетке нысаналы төлемді айқындау арқылы спортты қолдау.
Енді бірінші реттікпен. Осы жылдың басында бәс тігу бизнесінің өкілдері ойын бизнесіне салық жүктемесін (ҚҚС ставкалары бойынша) қайта бөлу мүмкіндігін қарастыруды ұсынды. Мұның нәтижесінде бұқаралық жастар спортын дамытуға кірістің белгілі бір бөлігін босатады. Бұдан басқа, ойын ұйымдарының қызметі туралы мәліметтерді жинау құралы ретінде белгілей отырып, Мөлшемелерді Есепке Алу Орталығына қаржылық операцияларды жүргізу мүмкіндігін алып тастау ұсынылды. Бұл ретте барлық жүргізіліп отырған операцияны бақылауды реттеуші орган – Қазақстан Республикасы Мәдениет және спорт Министрлігіне ай сайынғы есеп беруді қамтамасыз ететін ФДО жүйелеріне тапсыру керек.
Сала өкілдері құмар ойындардың шамадан тыс көбеюінен туындаған психикалық аурумен күресуге қаражат бағыттау туралы бастама көтерді. Бұл міндетке – жергілікті спорт және қоғамдық ұйымдардың, сала өкілдерінің пікірін ескере отырып, Мәдениет және спорт министрлігі тәртібінде бекітілген кешенді бағдарлама әзірлеу арқылы – ойын бизнесінен бюджетке төленетін мақсатты төлем арқылы нысанда жиналатын қаражат есебінен қол жеткізіледі.
Ақпараттандыру және қара нарықпен күресу
Ойын бизнесінің әлеуметтік жауапкершілігі құмар ойындарға тәуелділіктен зардап шегетін ойыншылар мен жақындарына қолдау көрсететін ұйымдарды қаржыландыруды ғана емес, сонымен қатар ойыншыларды жауапты ойын туралы уақытылы және толық ақпараттандыру беріледі. Айта кетейік, 2022 жылдың басында күшіне енген ДДС ұйымының түзетулерімен АХК-11 сәйкес құмар ойындардың бұзылуы нақтырақ айқындала бастады. Бұл әрине мамандардың назарын аударды. Қазақстанның денсаулық сақтау жүйесі бұл бағытта профилактикалық жұмыстарды жүргізбейтіндіктен, ойын бизнесінің өкілдері ойыншының белгілі бір уақытқа бәс тігуін реттейтін өзін-өзі шектеу тұжырымдамасын енгізу туралы бастама көтерді.
«Ойын бизнесі туралы» заңның өзі құмар ойыншыларды ішінара ғана ескертеді, бірақ интернет-ресурстардың көпшілігінде құмар ойындарға тәуелділік және құмар ойындарға байланысты ықтимал тәуекелдер туралы ақпарат жоқ. Құмар ойындарға тәуелділіктің болуын анықтауға арналған интерактивті тестілерді, құмар ойындарға тәуелділік туралы материалдарды енгізу – осының барлығын тиісті заңды толықтыру арқылы жүзеге асыруға болады. Сонымен қатар, бұл әдісті жүзеге асыру тиісті бөлімнің қатысуы туралы деректерді талдауға және жинауға ықпал етеді.
Назар аударатын тағы маңызды қосымша – лицензиялардың электрондық тізімінде көрсетілмеген, бірақ қазақстандық бәс тігушілер арасында танымал офшорлық букмекерлік бәс тігу сайттары қолданады. Қазіргі уақытта Қазақстанда ойын бизнесін шетелдік ұйымдастырушылардың қызметіне тыйым салынған, алайда Қазақстан аумағында әрекет ететін барлық операторларды тізілімге енгізу ойыншылардың өздерін қамтамасыз етеді. Соның ішінде ҚР лицензиясы бар операторлар клиенттерінің санын көбейтеді. Осыған байланысты, 2022 жылы ұсынылған нұсқада енгізу офшорлық клиенттердің кетуіне әкеледі, бұл көлеңкелі экономиканың дамуына қиындатады, өйткені басқа букмекерлік кеңселерге мұндай бәсекелестікке төтеп беру қиын болады.
Ымыралы шешімге қол жеткізу сала өкілдері мен мемлекеттік уәкілетті орган арасындағы құрылымдық диалогқа ғана емес, ең алдымен екі тараптың да басшылыққа алуы тиіс гуманитарлық көзқарасқа негізделген. Тиімділігі дәлелденген жауапты ойын тәжірибесін қабылдау, сондай-ақ бизнес қауымдастығы ұсынған бастамаларды жүзеге асыру арқылы сала проблемаларды шешу елесін жасамайды. Керісінше, қоғамдық және әлеуметтік қажеттілікті қанағаттандыру үшін жұмыс істейтін болады.
