Қазақстандықтардың 47,7%-ы спортпен айналысады: дене белсенділігінің күнделікті нормасы қандай?

​Астана, NEGE. Ұлттық статистика бюросының 2026 жылғы зерттеуіне сәйкес, үш жастан асқан Қазақстан тұрғындарының 47,7%-ы дене шынықтырумен және спортпен айналысады. 2025 жылы бұл көрсеткіш 46,5% болған.

Зерттеуге 12 мың үй шаруашылығы қатысқан. Сауалнама нәтижесі бойынша, тұрғындардың 19,2%-ы бос уақытында өздігінен жаттығады, 28,1%-ы білім беру ұйымдарындағы дене шынықтыру және спорт сабақтарына қатысады. Ал кәсіби спортпен айналысатындардың үлесі 0,4%-ды құрайды.

Қала тұрғындарының белсенділік деңгейі 49,3%-ға жеткен. Ауылдық жерлерде көрсеткіш 45% болған. Бұл ретте қалада тұратындардың 22,2%-ы бос уақытында өздігінен жаттықса, ауыл тұрғындары арасында мұндай адамдардың үлесі 13,7%-ды құрайды.

Аптасына қанша уақыт қозғалу керек?

Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы 18 жастан асқан адамдарға аптасына кемінде 150–300 минут орташа қарқындағы аэробты қозғалыс жасауды ұсынады. Орташа қарқындағы белсенділікке жылдам жүру, қалыпты жылдамдықпен велосипед тебу, жеңіл жүзу, белсенді үй шаруасы және ауладағы жаттығулар жатады. Жүгіру, жылдам жүзу, футбол, баскетбол және қарқынды фитнес жоғары жүктеме саналады.

Апталық 150 минутты бір күнде орындау міндетті емес. Оны аптаның бес күніне 30 минуттан бөлуге болады. Уақыты аз адам таңертең, түсте және кешке он минуттан жылдам жүрсе де, күндік белсенділік көлемін жинай алады.

Балалар мен жасөспірімдерге күн сайын орта есеппен кемінде 60 минут орташа немесе жоғары қарқындағы қозғалыс қажет. Бұл уақытқа дене шынықтыру сабағы, спорт секциясы, жүгіру, велосипед, ауладағы белсенді ойындар және жаяу жүру кіруі мүмкін.

65 жастан асқан адамдарға аэробты және күш жаттығуларымен қатар тепе-теңдік пен қимыл үйлесімін жақсартатын қозғалыстар ұсынылады. Олар құлау қаупін азайтуға көмектеседі.

Спортзалға бару міндетті ме?

ДДСҰ дене белсенділігін энергия жұмсауды қажет ететін кез келген қозғалыс ретінде түсіндіреді. Сондықтан денсаулық үшін жасалған жаттығу міндетті түрде арнайы спорт кешенінде өтуге тиіс емес.

Жұмысқа немесе дүкенге жаяу бару, лифтінің орнына баспалдақпен көтерілу, саябақта серуендеу, велосипед тебу, үй жинау және балалармен белсенді ойнау да күнделікті қозғалыс көлеміне қосылады.

ДДСҰ мәліметінше, әлемдегі ересектердің шамамен 31%-ы ұсынылған дене белсенділігі деңгейіне жете алмайды. Жасөспірімдер арасында көрсеткіш бұдан да жоғары: олардың шамамен 80%-ы қажетті деңгейде қозғалыс жасамайды.

Қозғалыстың аздығы жүрек-қан тамырлары аурулары, артериялық қысымның жоғарылауы, екінші типтегі диабет және басқа да жұқпалы емес аурулар қаупімен байланысты. Дене белсенділігі ұйқының сапасына, көңіл күйге, бұлшықет пен сүйектің жағдайына да оң әсер етеді.

Сонымен бірге дене шынықтыру дәрігер тағайындаған емнің орнын алмастырмайды. Созылмалы ауруы, жүрек-қан тамырлары мәселесі, жарақаты немесе жаттығуға медициналық қарсы көрсетілімі бар адамдар жүктеме түрін маманмен келіскені дұрыс.

Қазақстанда балалардың қаншасы спортпен айналысады?

Туризм және спорт министрлігінің 2026 жылғы тамыздағы мәліметінше, Қазақстанда 1,8 миллион бала мен жасөспірім дене шынықтырумен және спортпен тұрақты айналысады. Бұл – елдегі балалар мен жасөспірімдердің жалпы санының 34,6%-ы. 2029 жылға қарай көрсеткішті 45%-ға жеткізу жоспарланған.

Төрт пен 17 жас аралығындағы 228 мыңнан астам бала мемлекеттік спорттық тапсырыс арқылы жеті мыңнан астам секцияға тегін қатысады. Бұл тетікті іске асыруға 50 миллиард теңге қарастырылған.

Ұлттық спорттың орны қандай?

Дене белсенділігін арттыру үшін тек футбол, жүгіру немесе фитнеспен шектелудің қажеті жоқ. Қазақ күресі, тоғызқұмалақ, асық ату, аударыспақ, жамбы ату, қол күресі мен арқан тарту да бұқаралық спорттың бір бөлігіне айналып келеді.

Ұлттық ойындардың бір артықшылығы – олардың бір бөлігін күрделі жабдықсыз аулада, мектепте немесе ауылдық мәдениет үйінде өткізуге болады. Тоғызқұмалақ ойлау қабілетін дамытса, асық ату мен ләңгі тебу қимыл дәлдігін, тепе-теңдік пен үйлесімділікті талап етеді.

Жаттығуды қалай дұрыс бастауға болады?

Бұған дейін тұрақты жаттықпаған адамға бірден ауыр жүктеме алудың қажеті жоқ. Алғашқы кезеңде күн сайын 10–15 минут жаяу жүріп, уақыт пен қарқынды біртіндеп көбейтуге болады.

Қарапайым апталық жоспар мынадай болуы мүмкін:

• аптаның бес күнінде 30 минут жылдам жүру;
• аптасына екі рет негізгі бұлшықеттерге арналған жаттығу;
• ұзақ отырған кезде үзіліс жасап, жүру немесе жеңіл қимылдау;
• демалыс күндері отбасымен серуендеу, велосипед тебу немесе белсенді ойын ұйымдастыру.

Жаттығу түрін адамның жасына, денсаулығына және физикалық дайындығына қарай таңдаған дұрыс. Ең маңыздысы – рекорд орнату емес, қозғалысты күнделікті өмірдің тұрақты бөлігіне айналдыру.

Қазақстандағы бұқаралық спорттың нәтижесі салынған нысандар мен өткізілген жарыстар санымен ғана өлшенбеуге тиіс. Негізгі көрсеткіш – баланың, ересек адамның, ауыл тұрғынының немесе ерекше қажеттілігі бар азаматтың өзіне қолайлы жерде тұрақты әрі қауіпсіз жаттығу мүмкіндігі.