Астана, NEGE. Экономист Динара Мамырбекованың пікірінше, Қазақстан мен Камбоджа арасындағы келісімдер отандық кәсіпкерлер үшін жаңа нарықтарға жол ашып, экспорттық әлеуетті арттыруға және экономиканы әртараптандыруға мүмкіндік береді. Әсіресе агроөнеркәсіп, өңдеу өнеркәсібі, энергетика және цифрлық технологиялар салаларындағы серіктестік екі елдің экономикалық мүмкіндіктерін ұштастырып, жоғары қосылған құны бар өнімдер мен қызметтерді дамытуға негіз бола алады.
Динара Мамырбекова
Сарапшы Мемлекет басшысының экономикалық дипломатиясы халықаралық келіссөздерді нақты жобалармен ұштастыруға және Қазақстанның Азия нарықтарындағы орнын нығайтуға ықпал ететінін атап өтті. Оның айтуынша, екіжақты ынтымақтастықтың тиімділігі жаңа экспорттық келісімшарттар, инвестициялық жобалар, IT-қызметтер экспорты мен туристік байланыстардың дамуынан көрініс табуы тиіс.
— Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың Камбоджа Премьер-министрі Хун Манетпен жүргізген келіссөздері Қазақстанның Оңтүстік-Шығыс Азия елдерімен экономикалық байланыстарын кеңейту тұрғысынан қандай мүмкіндіктерге жол ашады? Мемлекет басшысының сыртқы экономикалық саясаттағы ұстанымының маңызын қалай бағалайсыз?
— Менің ойымша, Қазақстан Президентінің Камбоджа Премьер-министрімен жүргізген келіссөздерін еліміздің сыртқы экономикалық саясатын әртараптандырудағы маңызды қадам ретінде бағалауға болады. Бүгінде жаһандық экономикада бәсекелестік күшейіп, сауда бағыттары мен жеткізу тізбектері өзгеріп жатқан кезде Қазақстан үшін жаңа нарықтарға шығу, экономикалық серіктестер шеңберін кеңейту және ұлттық экспорттың әлеуетін арттыру ерекше маңызға ие.
Камбоджа — Қазақстан үшін Оңтүстік-Шығыс Азия нарығына шығудың маңызды бағыттарының бірі. Ал бұл аймақ әлемдік өндіріс, сауда және инвестиция ағындарында барған сайын маңызды рөл атқарып келеді. Сондықтан екі ел арасындағы ынтымақтастықты тек екіжақты саудамен шектемей, АСЕАН елдерімен экономикалық әріптестікті тереңдетудің бір тетігі ретінде қарастырған жөн. Мемлекет басшысының Камбоджаны Қазақстанның Оңтүстік-Шығыс Азиядағы сенімді серіктесі әрі АСЕАН елдерімен байланысты кеңейтудегі маңызды буын ретінде атауы да осы стратегиялық бағыттың мәнін көрсетеді.
Экономикалық тұрғыдан алғанда, ынтымақтастықтың бірнеше перспективалы бағыты бар. Біріншіден, Қазақстанның экспорттық мүмкіндіктерін кеңейту. Еліміздің астық, ауыл шаруашылығы өнімдері, минералдық тыңайтқыштар және өзге де өңделген өнімдерін Камбоджа нарығына жеткізу мүмкіндіктерін зерттеу қажет. Бұл қазақстандық өндірушілер үшін жаңа өткізу нарықтарын қалыптастырып, дәстүрлі экспорт бағыттарына тәуелділікті азайтуға ықпал етеді.
Екіншіден, энергетика, ауыл шаруашылығы және өңдеу өнеркәсібіндегі инвестициялық ынтымақтастықты дамытуға мүмкіндік бар. Камбоджа тарапы азық-түлік қауіпсіздігіне, ауыл шаруашылығына және өңдеу саласына қызығушылық танытып отыр. Бұл бағыттар Қазақстанның өндірістік және аграрлық әлеуетімен өзара толықтыра алады. Ең бастысы — шикізат пен дайын өнім саудасымен ғана шектелмей, бірлескен жобаларды, технология алмасуды және қосылған құны жоғары өнім өндіруді жолға қою.
Үшіншіден, цифрландыру мен жасанды интеллект саласындағы серіктестік ерекше назар аударуға тұрарлық. Қазақстанның электрондық үкімет, GovTech және мемлекеттік қызметтерді цифрландыру бағытындағы тәжірибесі халықаралық ынтымақтастықтың жаңа форматын қалыптастыруға мүмкіндік береді. Бұл тек технология алмасу емес, қазақстандық IT-компаниялар үшін жаңа нарықтарға шығу, цифрлық шешімдерді экспорттау және кәсіби құзыреттерді дамыту мүмкіндігі.
Төртіншіден, көлік-логистика мен туризм салаларын дамыту маңызды. Қазақстанның географиялық орналасуы Еуразиядағы сауда байланыстарын нығайтуға мүмкіндік береді. Алайда Камбоджамен сауданы арттыру үшін көлік шығындарын, транзиттік бағыттарды, жеткізу мерзімдерін және логистикалық тиімділікті нақты есептеу қажет. Ал тікелей әуе қатынасын дамыту екі ел арасындағы іскерлік байланыстарға, туристік ағындарға және адами капитал алмасуына қосымша серпін бере алады.
Мемлекет басшысының сыртқы экономикалық саясаттағы ұстанымына келетін болсақ, оның маңызын Қазақстанның халықаралық байланыстарын нақты экономикалық нәтижеге бағыттауымен түсіндіруге болады. Дипломатиялық диалог бизнеске жаңа мүмкіндіктер ашады, мемлекетаралық келісімдер кәсіпкерлер арасындағы сенімді нығайтады, ал тұрақты саяси байланыстар инвестициялық шешімдер қабылдауға қолайлы жағдай қалыптастырады.
Камбоджа Премьер-министрінің Қазақстанға алғашқы ресми сапары аясында сауда-экономикалық ынтымақтастық, цифрлық даму, туризм және басқа да бағыттар бойынша құжаттарға қол қойылуы — осы диалогты практикалық деңгейге көшірудің маңызды алғышарты. Ендігі міндет — келісімдерді нақты жобалармен, экспорттық келісімшарттармен және өзара инвестициялармен толықтыру. Әғни, Қазақстанның сыртқы экономикалық саясатының табыстылығы серіктес елдердің санымен ғана емес, сол байланыстардың ұлттық экономикаға әкелетін нақты пайдасымен өлшенуі керек. Жаңа нарықтарға шығу, отандық кәсіпорындардың бәсекеге қабілеттілігін арттыру, технология трансферті мен инвестиция тарту — басты басымдықтар. Әрине, осының бәрі Мемлекет басшысының жүргізіп отырған сындарлы саясатының арқасында. Соңғы жылдары елімізге түрле елдің делегациясы келіп, көптеген келісімдер жасалып жатыр. Бүгінгі кездесу де осының бір дәлелі. Осы тұрғыдан алғанда, Камбоджамен келіссөздер Қазақстанның Азиядағы экономикалық қатысуын кеңейтуге және ұзақ мерзімді, өзара тиімді әріптестікті қалыптастыруға жол ашатын маңызды мүмкіндік деп есептеймін.
— Қазақстан мен Камбоджа сауда-экономикалық ынтымақтастықты дамыту жөніндегі меморандумға қол қойды. Бұл келісім екі ел арасындағы тауар айналымын арттыруға, қазақстандық өнімдерді жаңа нарықтарға шығаруға және отандық кәсіпкерлердің экспорттық әлеуетін кеңейтуге қалай ықпал етуі мүмкін? Осы бағытта Президент жүргізіп отырған экономикалық дипломатияның рөлі қандай?
— Қазақстан мен Камбоджа арасындағы сауда-экономикалық ынтымақтастық жөніндегі меморандумға қол қойылуын екі елдің экономикалық байланыстарын жаңа деңгейге көтеруге бағытталған маңызды институционалдық қадам деп бағалаймын. Оның басты құндылығы — саяси диалогты нақты экономикалық жобаларға, өзара саудаға және кәсіпкерлер арасындағы іскерлік әріптестікке айналдыруға мүмкіндік беруінде.
Бүгінде Қазақстан үшін экспорттық географияны кеңейту және дәстүрлі нарықтармен қатар жаңа өткізу бағыттарын игеру стратегиялық маңызға ие. Осы тұрғыдан алғанда, Камбоджа — Оңтүстік-Шығыс Азия нарығына шығуда әлеуеті бар серіктес. Бұл елдің ішкі тұтыну нарығы мен ауыл шаруашылығы және өңдеу өнеркәсібіндегі қажеттіліктері қазақстандық өндірушілер үшін жаңа мүмкіндіктер қалыптастыра алады.
Екі ел арасындағы тауар айналымын арттырудың бірінші бағыты - агроөнеркәсіптік өнімдердің экспортын ұлғайту. Қазақстан бидай, ұн, минералдық тыңайтқыштар және басқа да ауыл шаруашылығы өнімдерін жеткізу мүмкіндіктерін кеңейте алады. Сонымен бірге Камбоджаның күріш және тропикалық ауыл шаруашылығы өнімдерін Қазақстанға жеткізуі өзара сауданың теңгерімді дамуына ықпал етуі мүмкін. Яғни біздің мақсатымыз тек қазақстандық тауарларды сыртқы нарыққа шығару емес, екі тарапқа да экономикалық пайда әкелетін сауда моделін қалыптастыру болуы керек.
Екінші маңызды бағыт — отандық кәсіпкерлердің экспорттық белсенділігін арттыру. Халықаралық нарыққа шығу үшін кәсіпорындарға өнімнің сапасы ғана емес, сенімді серіктес, тұрақты жеткізу жүйесі, қолайлы логистика және нарық туралы нақты ақпарат қажет. Сондықтан меморандум аясында бизнес-форумдар ұйымдастыру, компаниялар арасында тікелей байланыс орнату, экспорттаушылар мен импорттаушылардың сұранысын зерделеу және әлеуетті сатып алушылармен келіссөздер жүргізу маңызды. Бұл әсіресе шағын және орта бизнеске жаңа нарыққа шығуда қолдау көрсете алады.
Үшіншіден, ынтымақтастықты тек шикізат пен тауар саудасымен шектемей, өңдеу өнеркәсібі мен қосылған құны жоғары өнім өндіруге бағыттау қажет. Мәселен, астықты ғана емес, ұн және басқа да дайын азық-түлік өнімдерін экспорттау отандық кәсіпорындардың табысын арттыруға, өндірісті дамытуға және жаңа жұмыс орындарын ашуға ықпал етеді. Мұндай тәсіл экспорт көлемін ғана емес, оның сапасын да жақсартады.
Әрине, жаңа нарыққа шығудың өзіндік талаптары бар. Камбоджаға өнім жеткізудің экономикалық тиімділігін бағалау кезінде тасымалдау шығындарын, кедендік рәсімдерді, сертификаттау талаптарын, өнімнің бәсекеге қабілетті бағасын және нақты сұранысты ескеру қажет. Сондықтан алғашқы кезеңде перспективалы тауарларды анықтап, пилоттық жеткізілімдер жүргізіп, содан кейін тұрақты келісімшарттарға көшу орынды. Экспорттың табыстылығы жөнелтілген тауар көлемімен ғана емес, оның тұрақты сұранысқа ие болуымен және кәсіпорынға нақты пайда әкелуімен өлшенеді.
Президент Қасым-Жомарт Тоқаев жүргізіп отырған экономикалық дипломатияның рөлі дәл осы жерде айқын көрінеді. Мемлекет басшысының деңгейіндегі келіссөздер елдер арасындағы сенімді нығайтып, үкіметтер мен бизнес өкілдері арасындағы өзара іс-қимылға саяси серпін береді. Ал сауда-экономикалық меморандум осындай ынтымақтастықты жүйелі түрде дамытуға арналған институционалдық негіз қалыптастырады. Менің ойымша, экономикалық дипломатияның тиімділігіне баға бергенде, қол қойылған құжаттардың санынан гөрі олардың нәтижесіне назар аудару керек. Нақты экспорттық келісімшарттар жасалды ма? Қазақстандық кәсіпорындар жаңа нарыққа шықты ма? Тауар айналымы өсті ме? Бірлескен инвестициялық жобалар іске қосылды ма? Нәтижені осы көрсеткіштер арқылы бағалаған жөн.
Сондықтан алдағы кезеңде екі елдің сауда ведомстволары мен іскерлік қауымдастықтары арасында тұрақты байланыс орнатып, қазақстандық өнімдердің Камбоджа нарығындағы сұранысын зерттеу, логистикалық бағыттарды оңтайландыру және бизнеске нақты қолдау көрсету маңызды.
Бұл меморандум Қазақстан үшін жаңа экспорттық мүмкіндіктерге жол ашатын маңызды қадам. Ал Президенттің экономикалық дипломатиясы сол мүмкіндіктерді жүзеге асыруға қажетті саяси және институционалдық жағдай қалыптастырады. Ендігі міндет — дипломатиялық келісімдерді кәсіпкерлердің нақты табысына, отандық өндірістің дамуына және ұлттық экономиканың бәсекеге қабілеттілігін арттыруға айналдыру.
— Келіссөздер барысында энергетика, ауыл шаруашылығы, азық-түлік қауіпсіздігі және өңдеу өнеркәсібі салаларындағы ынтымақтастық перспективалары айтылды. Қазақстанның осы бағыттарда Камбоджамен серіктестікті дамытуы ұлттық экономикаға қандай пайда әкелуі мүмкін? Мемлекет басшысының экономиканы әртараптандыру және жаңа нарықтарға шығу жөніндегі саясатының нәтижесін осы мысалдан қалай көруге болады?
— Қазақстан мен Камбоджа арасындағы келіссөздерде аталған бағыттар екі елдің экономикалық әлеуетін өзара толықтыруға мүмкіндік береді. Экономикалық тұрғыдан алғанда, мұндай серіктестіктің басты мақсаты — сауда көлемін арттырумен қатар, отандық өндірісті дамыту, экспорттан түсетін табысты ұлғайту және Қазақстанның халықаралық нарықтардағы орнын нығайту.
Бірінші маңызды бағыт — ауыл шаруашылығы мен азық-түлік қауіпсіздігі. Қазақстанның астық өндіру және экспорттау әлеуеті жоғары, ал Камбоджа үшін азық-түлік өндірісі мен ауыл шаруашылығы маңызды экономикалық салалар болып саналады. Сондықтан қазақстандық бидайды, ұнды, минералдық тыңайтқыштарды және басқа да агроөнеркәсіптік өнімдерді жеткізу мүмкіндіктерін зерттеу өзара тиімді әріптестіктің негізіне айналуы мүмкін. Өз кезегінде, Камбоджадан күріш пен тропикалық ауыл шаруашылығы өнімдерін импорттау екіжақты сауданы әртараптандыруға мүмкіндік береді.
Алайда бұл жерде бір маңызды мәселе бар: Қазақстан үшін тек шикізат экспорттау жеткіліксіз. Біз дайын және терең өңделген өнімдердің үлесін арттыруымыз керек. Мысалы, астықты шикізат түрінде сатумен шектелмей, ұн, макарон және басқа да дайын азық-түлік өнімдерін экспорттау қосылған құнды еліміздің ішінде қалыптастыруға мүмкіндік береді. Бұл өндіріс орындарының дамуына, жаңа жұмыс орындарының ашылуына және кәсіпорындардың табыстылығының артуына ықпал етеді.
Екінші бағыт — энергетика саласындағы ынтымақтастық. Келіссөздер барысында екі елдің осы саладағы мүмкіндіктерін бірлесіп зерделеу қажеттігі айтылды. Бұл бағытта нақты жобалардың әлеуетін бағалап, өзара мүдделерді анықтау маңызды. Қазақстан энергетикалық ресурстар мен салалық тәжірибе тұрғысынан, ал Камбоджа өз экономикасының даму қажеттіліктері тұрғысынан серіктестік мүмкіндіктерін қарастыра алады. Болашақта энергетикалық ресурстармен қамтамасыз ету, технологиялар мен тәжірибе алмасу бағыттарын зерттеуге болады. Бірақ мұндай ынтымақтастықтың нақты нәтижесі коммерциялық тиімділікке, инфрақұрылымға және тараптардың келісімдеріне байланысты болады.
Үшінші бағыт — өңдеу өнеркәсібі мен инвестициялық әріптестік. Қазақстан экономикасын әртараптандырудың негізгі міндеттерінің бірі — шикізаттық сектордан түсетін табыспен шектелмей, өндірістік тізбектерді дамыту. Камбоджамен бірлескен жобалар агроөнімдерді өңдеу, сақтау, қаптау және тарату салаларында жаңа мүмкіндіктер туғызуы ықтимал. Мұндай жобалар отандық кәсіпорындардың технологиялық әлеуетін көтеріп, инвестиция тартуға және өнімді сыртқы нарықтарға шығаруға жағдай жасайды.
Бұл ретте Қазақстанның географиялық орналасуын да ескеру қажет. Оңтүстік-Шығыс Азия нарығына шығу үшін тасымалдау құны, жеткізу мерзімі және логистикалық бағыттардың тиімділігі мұқият есептелуі керек. Экономикалық тұрғыдан дұрыс шешім — сұранысы бар өнімдерді анықтап, сынақ жеткізілімдерін жүргізіп, содан кейін ұзақ мерзімді келісімшарттарға көшу.
Мемлекет басшысының экономиканы әртараптандыру және жаңа нарықтарға шығу саясатының маңызын осы мысалдан көруге болады. Біріншіден, Қазақстан өз экспортын дәстүрлі бағыттармен шектемей, Азия елдерімен экономикалық байланыстарын кеңейтуде. Екіншіден, халықаралық ынтымақтастықты тек саудамен шектемей, өндіріс, технология, инвестиция және азық-түлік қауіпсіздігі сияқты бағыттармен толықтыруға мүмкіндік бар. Үшіншіден, мұндай байланыстар отандық кәсіпкерлердің халықаралық бәсекеге қабілеттілігін арттыруға ықпал етуі мүмкін.
Қазақстанның агроөнеркәсіптік кешенін терең өңдеу, сақтау және экспорттық нарықтарға қол жеткізу негізінде дамытуға бағытталған міндеттері де осы тәсілмен үндеседі. Яғни сыртқы нарықтарға шығу ішкі өндірісті жаңғыртумен қатар жүруі керек. Менің ойымша, экономиканы әртараптандыру дегеніміз — жай ғана сауда серіктестерінің санын көбейту емес. Бұл — еліміздің қандай өнім өндіретінін, оны қаншалықты терең өңдейтінін және әлемдік нарықта қандай құн қалыптастыратынын өзгерту. Егер Қазақстан Камбоджамен ынтымақтастық арқылы өңделген өнім экспортын арттырып, бірлескен кәсіпорындар құрып, жаңа өткізу нарықтарына тұрақты жол ашса, онда бұл экономикалық саясаттың нақты нәтижесі болады.
Қорытындылай айтқанда, Қазақстан мен Камбоджа арасындағы серіктестіктің әлеуеті екі елдің өзара саудасымен ғана шектелмейді. Оның негізгі құндылығы — ұлттық өндірісті дамыту, экспорт құрылымын жақсарту, инвестиция тарту және экономиканың жаңа өсу нүктелерін қалыптастыру. Мемлекет басшысы деңгейіндегі келіссөздер осы мүмкіндіктерге жол ашады, ал олардың нақты экономикалық нәтижеге айналуы мемлекеттік органдардың, бизнес қауымдастықтарының және кәсіпкерлердің жүйелі жұмысына байланысты.
— Қазақстан мен Камбоджа цифрлық үкімет, GovTech және ақпараттық-коммуникациялық технологиялар салаларындағы ынтымақтастықты нығайтуға уағдаласты. Қазақстанның электронды үкімет пен жасанды интеллектіні дамыту тәжірибесі халықаралық серіктестікке қандай артықшылық береді? Президенттің цифрландыру мен жоғары технологияларды дамытуға басымдық беруі еліміздің экономикалық бәсекеге қабілеттілігін арттыруға қалай әсер етеді?
— Қазақстан мен Камбоджа арасындағы цифрлық үкімет, GovTech және ақпараттық-коммуникациялық технологиялар саласындағы ынтымақтастық туралы меморандумдарға қол қойылуын цифрлық экономиканы дамыту және қазақстандық технологиялық тәжірибені халықаралық деңгейде ілгерілету тұрғысынан маңызды қадам деп бағалауға болады.
Бүгінде цифрландыру мемлекеттік қызметтерді автоматтандырумен ғана шектелмейді. Ол еңбек өнімділігін арттырудың, бизнес шығындарын азайтудың, инвестициялық ортаны жақсартудың және жаңа экспорттық нарықтарды игерудің маңызды құралына айналды. Сондықтан Қазақстанның осы бағыттағы тәжірибесі халықаралық әріптестік үшін нақты экономикалық құндылық ұсына алады.
Ең алдымен, Қазақстанның электрондық үкіметті дамытудағы жетістіктеріне назар аударған жөн. БҰҰ-ның 2024 жылғы Электрондық үкіметті дамыту индексінде Қазақстан 193 мемлекеттің ішінде 24-орынға ие болды. Ал онлайн мемлекеттік қызметтер индексінде еліміз әлемнің үздік ондығына кіріп, 10-орынды иеленді. Бұл көрсеткіштер Қазақстанда мемлекеттік қызметтерді цифрландыру, азаматтар мен мемлекет арасындағы өзара байланысты жеңілдету және цифрлық инфрақұрылымды дамыту бағытында елеулі тәжірибе жинақталғанын көрсетеді. Осы тәжірибе Камбоджамен ынтымақтастықта бірнеше бағыт бойынша пайдалы болуы мүмкін.
GovTech шешімдерін дамыту және мемлекеттік қызметтерді цифрландыру. Қазақстан мемлекеттік қызметтерді онлайн көрсету, ақпараттық жүйелерді интеграциялау және қызмет алушылардың уақыт шығындарын азайту бойынша жинақталған тәжірибесімен бөлісе алады. Мұндай шешімдер мемлекеттік басқарудың тиімділігін арттыруға және әкімшілік рәсімдерді оңтайландыруға көмектеседі.
Жасанды интеллект технологияларын практикалық қолдану. ЖИ мемлекеттік қызметтерді жеделдету, деректерді талдау, мемлекеттік жоспарлау сапасын жақсарту және бизнес-процестерді автоматтандыру үшін жаңа мүмкіндіктер ашады. Қазақстанның осы бағыттағы тәжірибесі Камбоджамен бірлескен пилоттық жобаларды әзірлеуге, мамандар даярлауға және цифрлық шешімдермен алмасуға негіз бола алады.
Қазақстандық IT-компаниялардың экспорттық мүмкіндіктерін кеңейту. Егер отандық компаниялар өздерінің цифрлық платформаларын, бағдарламалық өнімдерін және мемлекеттік басқаруға арналған технологияларын шетелдік нарықтарға ұсына алса, бұл IT-қызметтер экспортын арттырып, жоғары білікті жұмыс орындарын құруға ықпал етеді. Яғни цифрлық дипломатия Қазақстанға технология тұтынушысы ғана емес, технологиялық шешімдерді ұсынатын ел ретінде де танылуға мүмкіндік береді.
Бұл ретте Мемлекет басшысының цифрландыру мен жасанды интеллектіні дамытуға басымдық беруінің экономикалық мәні зор. Қазақстанның 2023–2029 жылдарға арналған цифрлық трансформация тұжырымдамасында IT өнімдері мен қызметтерінің экспортын 2023 жылғы 84 миллиард теңгеден 2029 жылға қарай 700 миллиард теңгеге дейін жеткізу мақсаты белгіленген. Бұл — орындалған нәтиже емес, саланың экспорттық әлеуетін арттыруға бағытталған стратегиялық меже. Осы мақсаттың өзі цифрлық сектордың ел экономикасындағы рөлін айқын көрсетеді. Дәстүрлі экспорт көбіне шикізатқа және физикалық тауарларды тасымалдауға тәуелді болса, цифрлық өнімдер мен қызметтерді халықаралық нарыққа шығару басқа экономикалық мүмкіндіктер қалыптастырады. Бағдарламалық қамтамасыз ету, деректерді талдау, жасанды интеллект шешімдері мен цифрлық платформалар жоғары қосылған құн қалыптастырып, отандық мамандардың білімі мен зияткерлік әлеуетін экономикалық табысқа айналдыра алады.
Сонымен қатар цифрландырудың әсері IT секторымен ғана шектелмейді. Мысалы, өндірісте жасанды интеллект пен деректерді талдау ресурстарды тиімді пайдалануға көмектеседі; логистикада жеткізу тізбектерін оңтайландырады; қаржы секторында қызметтерді жеделдетеді; ауыл шаруашылығында өнімділікті бақылауға мүмкіндік береді. Осылайша, цифрлық технологиялар экономиканың көптеген саласының бәсекеге қабілеттілігін арттыра алады.
Қазақстан мен Камбоджа арасындағы келісімнің келесі маңызды қыры — технологиялық тәжірибе алмасумен қатар, нақты бірлескен жобаларды іске асыру мүмкіндігі. Ол үшін мемлекеттік органдар мен IT-компаниялар арасында тікелей байланыс орнатып, пилоттық жобаларды анықтау, мамандардың біліктілігін арттыру және ақпараттық қауіпсіздік талаптарын сақтау қажет. Өйткені цифрлық ынтымақтастықтың нәтижесі меморандумға қол қоюмен емес, оның негізінде енгізілген шешімдердің тиімділігімен өлшенеді.
Цифрландыру — Қазақстан экономикасын әртараптандырудың және халықаралық бәсекеге қабілеттілігін арттырудың маңызды бағыттарының бірі. Қазақстанның электрондық үкімет саласындағы халықаралық көрсеткіштері мен IT экспортын ұлғайту жөніндегі мақсаттары осы бағыттың әлеуетін көрсетеді. Ал Камбоджамен ынтымақтастық отандық технологиялық шешімдерді сыртқы нарықтарға шығаруға, жаңа серіктестіктер құруға және цифрлық экономиканың экспорттық әлеуетін дамытуға мүмкіндік береді.
Менің ойымша, ұзақ мерзімді экономикалық нәтиже технологияны енгізумен ғана емес, оны өндіре алатын мамандарды даярлау, инновациялық компанияларды қолдау және ғылыми зерттеулерді коммерцияландыру арқылы қалыптасады. Қазақстан осы бағыттарды қатар дамытқан жағдайда, цифрландыру елдің экономикалық өсіміне нақты үлес қоса алады.
— Астана мен Пномпень қалалары арасында бауырластық байланыс орнату туралы меморандумға қол қойылып, туризм саласындағы ынтымақтастықты дамыту мәселесі де қарастырылды. Бұл бастамалар іскерлік байланыстарды жандандыруға, туристер ағынын арттыруға және жаңа инвестициялық жобаларды іске асыруға қандай мүмкіндік береді? Жалпы, Мемлекет басшысының саяси диалогты нақты экономикалық нәтижелермен ұштастыруға бағытталған дипломатиясын қалай бағалайсыз?
— Астана мен Пномпень арасында бауырластық байланыс орнату туралы меморандумға қол қойылуын екі ел арасындағы ынтымақтастықты жергілікті деңгейде дамытуға мүмкіндік беретін маңызды қадам деп санаймын. Өйткені халықаралық экономикалық байланыстар тек мемлекеттер мен үкіметтер арасындағы келіссөздермен шектелмейді. Қалалар, кәсіпорындар, туристік ұйымдар мен кәсіпкерлер арасындағы тікелей байланыстар да экономикалық өсімге ықпал ететін маңызды фактор болып табылады.
Бірінші кезекте, бауырлас қалалар форматы іскерлік байланыстарды жандандыруға мүмкіндік береді. Астана мен Пномпень арасында бизнес-форумдар, инвестициялық кездесулер, кәсіпкерлердің өзара сапарлары және салалық көрмелер ұйымдастыруға болады. Мұндай алаңдар екі елдің кәсіпкерлеріне әлеуетті серіктестер табуға, нарықтағы сұранысты зерттеуге және бірлескен жобаларды талқылауға жағдай жасайды. Әсіресе туризм, қонақүй бизнесі, қоғамдық тамақтану, сауда, цифрлық қызметтер және көлік-логистика салаларында ынтымақтастық мүмкіндіктері бар.
Екінші маңызды бағыт — туризмді дамыту. Камбоджа өзінің тарихи-мәдени мұрасымен, соның ішінде Ангкор-Ват кешенімен танымал. Ал Қазақстан табиғи ландшафттары, көшпелі мәдениеті, тарихи ескерткіштері және заманауи қалаларымен туристерді қызықтыра алады. Екі ел арасында туристік өнімдерді бірлесіп ілгерілету, туроператорлар арасында серіктестік орнату және туристік көрмелерге қатысу арқылы өзара туристік ағынды арттыруға болады. 2025 жылы жарияланған Камбоджа Туризм министрлігінің мәліметінде Қазақстаннан Камбоджаға жыл сайын шамамен 5 мың турист келетіні айтылған. Бұл екі ел арасында туристік байланыс қазірдің өзінде бар екенін көрсетеді. Ендігі міндет — осы әлеуетті жүйелі маркетинг, қолжетімді туристік пакеттер және көлік қатынасын жетілдіру арқылы кеңейту. Осы тұрғыдан алғанда, тікелей әуе қатынасын дамыту мәселесі ерекше маңызды. Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Қазақстан мен Камбоджа арасында тікелей әуе байланысын орнату мүмкіндігін қарастыруды ұсынды. Егер мұндай қатынастың коммерциялық тиімділігі расталып, тұрақты рейстер іске қосылса, бұл туристердің жол жүру уақытын қысқартып, іскерлік сапарларды жеңілдетуі мүмкін. Сонымен бірге мұндай шешім қабылданар алдында жолаушылар ағыны, маусымдық сұраныс, билет құны және авиакомпаниялардың экономикалық мүдделері жан-жақты есептелуі керек.
Үшіншіден, туризмді дамыту инвестициялық жобаларға қосымша сұраныс қалыптастырады. Туристер санының өсуі қонақүйлерге, туристік қызметтерге, тамақтану орындарына, көлікке және демалыс инфрақұрылымына деген қажеттілікті арттыруы мүмкін. Бұл жеке кәсіпкерлер үшін жаңа бизнес бағыттарын ашып, екі елдің инвестициялық ынтымақтастығына жол ашады. Алайда нақты нәтиже туристік сұраныстың тұрақтылығына және жобалардың қаржылық тиімділігіне байланысты болады.
Астана мен Пномпень арасындағы әріптестік тек туризммен шектелмеуі керек. Оны цифрлық қалалық басқару, қоғамдық қызметтерді ұйымдастыру, мәдениет, білім беру және кәсіпкерлік салаларындағы тәжірибе алмасу алаңына айналдыруға болады. Осылайша, бауырлас қалалар мәртебесі символдық сипаттан шығып, екі қаланың тұрғындары мен бизнесі үшін нақты пайда әкелетін тетікке айналады.
Ал Мемлекет басшысының саяси диалогты экономикалық нәтижелермен ұштастыруға бағытталған дипломатиясының мәні — халықаралық қатынастарды практикалық ынтымақтастыққа айналдыру. 2026 жылғы 17 қазанда Қазақстан мен Камбоджа арасында сауда-экономикалық ынтымақтастық, туризм, цифрлық даму және Астана мен Пномпеньнің бауырлас қалалар байланысы жөнінде құжаттар қабылданды. Бұл келісімдер екіжақты қатынастардың бірнеше бағытын қатар дамытуға арналған институционалдық негіз қалыптастырады. Дегенмен экономикалық дипломатияның тиімділігіне қол қойылған құжаттардың саны бойынша ғана баға беруге болмайды. Негізгі көрсеткіштер — туристер ағынының өсуі, жаңа туристік маршруттардың пайда болуы, кәсіпкерлер арасындағы келісімшарттар, тартылған инвестициялар және іске қосылған бірлескен жобалар. Сондықтан меморандумдарды нақты іс-шаралар жоспарымен және өлшенетін нәтижелермен толықтыру маңызды.
Астана мен Пномпень арасындағы бауырластық байланыс — туризмді, кәсіпкерлікті және инвестициялық ынтымақтастықты дамытуға мүмкіндік беретін практикалық алаң. Ал жоғары деңгейдегі саяси диалог осы байланысты қалыптастыруға жағдай жасайды. Оның ұзақ мерзімді экономикалық тиімділігі қалалар мен бизнес өкілдерінің өзара іс-қимылына, көлік қолжетімділігіне және келісімдердің нақты жобаларға айналуына байланысты.
Менің ойымша, Қазақстан үшін сыртқы экономикалық дипломатияның маңызды нәтижесі — жаңа серіктестермен байланыс орнату ғана емес, сол байланыстар арқылы отандық бизнеске жаңа нарықтар ашу, қызмет көрсету экспортын дамыту және ұлттық экономиканың табыс көздерін әртараптандыру. Астана мен Пномпень ынтымақтастығы осы бағыттағы мүмкіндіктердің бірі.
Қорытындылай келе, Қазақстан мен Камбоджа арасындағы келіссөздерді еліміздің сыртқы экономикалық стратегиясын әртараптандыру және Азия нарықтарындағы экономикалық қатысуын кеңейту тұрғысынан қарастырған жөн. Сауда, агроөнеркәсіп, энергетика, өңдеу өнеркәсібі, цифрлық технологиялар мен туризм салаларындағы ынтымақтастық Қазақстанға экспорт құрылымын жетілдіруге, қосылған құны жоғары өнімдер мен қызметтердің үлесін арттыруға және жаңа инвестициялық мүмкіндіктерді игеруге жол аша алады. Осы тұрғыдан алғанда, Мемлекет басшысының саяси диалогты практикалық экономикалық нәтижелермен ұштастыруға бағытталған саясатының маңызы — халықаралық серіктестікті ұлттық экономиканың бәсекеге қабілеттілігін арттыратын құралға айналдыруында. Халқымыз «Кеңесіп пішкен тон келте болмас» дейді, ал қазіргі жаһандық экономика жағдайында бұл қағида мемлекеттер арасындағы сенім мен ұзақ мерзімді әріптестіктің маңызын айқындайды. Түптеп келгенде, Қазақстан үшін басты міндет — жаңа нарықтарды ашумен шектелмей, сол нарықтарда тұрақты орнығып, ұлттық өндірістің әлеуетін күшейту және халықаралық ынтымақтастықтың игілігін ел экономикасының нақты өсімі мен халықтың әл-ауқатын арттыруға бағыттау.