Радикалды үгітті қалай тануға болады және қауіп төнгенде не істеу керек?

​Астана, NEGE. Ұлттық қауіпсіздік комитетінің биыл жариялаған мәліметіне сәйкес, жыл басынан бері террористік және экстремистік қылмыстар жасағаны үшін 17 адам әртүрлі мерзімге бас бостандығынан айырылған.

Астана, Алматы, Шымкент қалаларында, Ақмола және Ұлытау облыстарында террористік қылмыс жасады деген күдікпен алты адам ұсталған. Бұдан бөлек, түрмеде отырған тағы төрт адамға сотталғандар арасында терроризмді насихаттады және діни алауыздықты қоздырды деген айып тағылған.

Тергеу мәліметі бойынша, күдіктілер интернетте және өз ортасында террористік әрі экстремистік материалдар таратқан, сондай-ақ олардың көзқарасын қолдамайтын адамдарға күш қолдануға шақырған. Істер Қылмыстық кодекстің 174 және 256-баптары бойынша тергеліп жатыр.

Терроризм мен экстремизмнің айырмасы қандай?

Бұл екі ұғым жиі қатар айтылғанымен, мағынасы бірдей емес.

«Терроризмге қарсы іс-қимыл туралы» заңда терроризм халықты үрейлендірумен және жеке адамға, қоғам мен мемлекетке зиян келтіруге бағытталған заңсыз күш қолдану әрекеттерімен байланысты идеология және практика ретінде түсіндіріледі. Оның мақсаты мемлекеттік органдардың, жергілікті биліктің немесе халықаралық ұйымдардың шешім қабылдауына ықпал ету болуы мүмкін.

Ал «Экстремизмге қарсы іс-қимыл туралы» заң конституциялық құрылысты күшпен өзгертуді, мемлекеттің егемендігі мен аумақтық тұтастығын бұзуды, билікті күшпен басып алуды, заңсыз қарулы құрылым құруды немесе әлеуметтік, ұлттық, діни араздықты қоздыруды көздейтін әрекеттерді экстремизмге жатқызады.

Яғни экстремизм белгілі бір радикалды идеяны насихаттау, адамдарды жікке бөлу және заңсыз әрекетке шақыру түрінде көрінуі мүмкін. Терроризмде қорқыту, күш қолдану, шабуыл жасау немесе соған дайындалу белгілері болады.

Адамның діндар болуы, белгілі бір киім киюі, сақал қоюы немесе діни рәсімдерді ұстануы өздігінен экстремизмнің дәлелі саналмайды. Құқықтық баға адамның сыртқы келбетіне емес, нақты әрекетіне, айтқан үндеуіне, таратқан материалына және күш қолдануға қатысына қарай беріледі.

Интернеттегі қауіпті үгіт қалай таралады?

Радикалды топтар әлеуметтік желілерді, мессенджерлерді, бейнеплатформаларды және жабық чаттарды адамдарды өз қатарына тарту үшін пайдалануы мүмкін. Олар алғашқы хабарламада ұйымның нақты мақсатын бірден айтпайды. Әңгіме әділетсіздік, жалғыздық, қоғамдағы теңсіздік немесе адамның жеке мәселелері туралы басталуы ықтимал.

Кейін пайдаланушыны ашық парақшадан жабық топқа өтуге, бейтаныс қосымшаны жүктеуге немесе басқа адамдардан хат алмасуын жасыруға шақыруы мүмкін. Бұдан соң радикалды материалдар жіберіліп, зорлық-зомбылықты ақтау, белгілі бір топты «жау» деп көрсету және заңсыз әрекеттерге қатысу ұсынылады.

Күмән туғызатын негізгі белгілер мыналар:

• адамдарға діни, ұлттық немесе әлеуметтік белгісі бойынша күш қолдануға шақыру;
• террористік шабуылдарды ақтау немесе оларды жасаған адамдарды үлгі ету;
• қоғамды «біз» және «жау» деп бөліп, өзге көзқарастағы адамдарды жазалауға үндейтін жазбалар;
• тыйым салынған ұйымның атынан ант беруге немесе жабық топқа қосылуға шақыру;
• белгісіз мақсатқа ақша аударуды, банк картасын рәсімдеуді немесе криптовалюта жіберуді сұрау;
• сәлемдеме тасу, зат жасыру, нысанды суретке түсіру немесе бейтаныс адам туралы мәлімет жинау сияқты тапсырмалар беру;
• хаттарды жоюды, туыстарға ештеңе айтпауды және ресми ақпарат көздеріне сенбеуді талап ету.

Осы белгілердің біреуі ғана адамның қылмысқа қатысы бар екенін білдірмейді. Алайда күш қолдануға шақыру, жасырын тапсырмалар мен қаржы жинау қатар кездессе, мұндай байланысқа сақтықпен қараған дұрыс.

Баланың радикалды топқа тартылғанын қалай байқауға болады?

Жасөспірімнің тұйықталуы, киім үлгісін өзгертуі немесе ата-анасымен аз сөйлесуі оның экстремистік топқа қосылғанын білдірмейді. Мұндай өзгерістердің басқа да психологиялық және әлеуметтік себептері болуы мүмкін.

Назарды баланың сыртқы келбетіне емес, интернеттегі әрекетіне аударған дұрыс. Егер жасөспірім зорлықты үнемі ақтай бастаса, адамдарды діни немесе ұлттық белгісіне қарай кемсітсе, белгісіз адамдардан тапсырма алып жүрсе, үйден жасырын кетуге дайындалса немесе түсініксіз мақсатқа ақша жинаса, жағдайды анықтау қажет.

Әңгімені айыптаудан бастамаған жөн. Алдымен ақпаратты кімнен алғанын, қандай арналарды қарайтынын және оған не себепті сенгенін сұрауға болады. Қысым көрсету мен мазақ ету баланы жабық чаттағы адамдарға одан әрі жақындатуы ықтимал.

Егер нақты қауіп, күш қолдануға шақыру немесе заңсыз тапсырма байқалса, хат алмасуды өздігінен жалғастырып, күдіктіні әшкерелеуге әрекет жасамаған дұрыс. Қолда бар мәліметті полицияға беру керек.

Қауіптің алдын алу әр адамнан басталады

Терроризм мен экстремизмге қарсы іс-қимыл күмәнді адамды сыртқы келбетіне немесе діни ұстанымына қарап анықтауға негізделмеуге тиіс. Негізгі назар зорлық-зомбылықты ақтауға, араздықты қоздыруға, заңсыз ұйымдарға тартуға және жасырын тапсырмалар беруге аударылады.

Күмәнді материалды әрі қарай таратпау, қауіпті хат алмасу туралы тиісті органдарға хабарлау және төтенше жағдайда қауіпсіздік ережелерін сақтау қатердің алдын алуға көмектеседі. Ал жасөспірімдермен ашық сөйлесу, олардың интернеттен алатын ақпаратын бірге талдау және ресми дереккөздерді пайдалануға үйрету радикалды насихатқа қарсы ең маңызды қорғаныс тетіктерінің бірі болып саналады.