Президент ұстанымы: заң алдында бәрі тең, жауапкершілік баршаға ортақ

Астана, NEGE. Мемлекет басшысының айтуынша, бұл – «Заң мен Тәртіп» тұжырымдамасы мемлекеттік басқару мен қоғам өмірінің басты қағидаты ретінде бекітілгеннен кейін мемлекеттік компаниялар жүйесінде тіркелген сыбайлас жемқорлыққа қатысты алғашқы ірі іс. Осы орайда заң үстемдігін қамтамасыз ету, мемлекеттік институттардың жауапкершілігін арттыру, квазимемлекеттік сектордың ашықтығын нығайту мәселелері өзекті бола түседі.

Осы тақырыптар төңірегінде саясаттанушы Шарип Ишмұхамедовпен сұхбатта «Заң мен Тәртіп» қағидатының мемлекеттік басқару жүйесіне ықпалы, заңсыз иемденілген активтерді қайтарудың әлеуметтік маңызы, «Халықтық құрылыс» бағдарламасының өңірлерді дамытудағы рөлі және оны жүзеге асырудағы қоғамдық бақылау бағыттары талқыланды.

— Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев «Заң мен Тәртіп» қағидатын Конституцияда бекітіп, оны мемлекеттік басқарудың негізгі ұстанымдарының бірі ретінде айқындады. Бұл бастама құқықтық мәдениетті қалыптастыруға және мемлекеттік институттардың жауапкершілігін арттыруға қалай ықпал етеді?

— «Заң мен Тәртіп» – Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың қазіргі ішкі саясатындағы негізгі қағидаттардың бірі. Оның мәні бірнеше басты ұстанымнан тұрады.

Біріншіден, заң алдында барлық азаматтар мен билік өкілдері тең. Екіншіден, мемлекеттік органдардың өзі де заң талаптары мен белгіленген құқықтық рәсімдерді қатаң сақтауы тиіс. Үшіншіден, азаматтардың мемлекеттік органдармен қарым-қатынасында құқықтары толық қорғалуы қажет.

Төртінші қағидат бойынша азаматтар заңды жазадан қорыққандықтан ғана емес, ішкі сеніміне сүйене отырып та орындауы керек. Ал мемлекет қоғамда осындай құқықтық сана мен мәдениетті қалыптастыруға ықпал етуі тиіс.

Осы бағытты іске асыру мақсатында Президент 2025–2030 жылдарға арналған «Заң мен Тәртіп» идеологиясын ілгерілету тұжырымдамасын бекітті.

«Заң мен Тәртіп» қағидаттары ең алдымен мемлекеттік органдардың жұмысына тікелей әсер етеді. Атап айтқанда, мемлекеттік қызметшілердің құқықтық мәдениеті мен жауапкершілігін арттыруға ықпал етеді. Енді кез келген шешім жеке байланыстарға, телефон арқылы берілген нұсқауларға немесе қандай да бір ішкі мүдделерге емес, тек заңға негізделіп қабылдануы тиіс.

Екіншіден, бұл – сервистік мемлекетке көшу. Яғни полиция, прокуратура, әкімдіктер мен Үкімет азаматтардың қызметін бақылаумен ғана шектелмей, олардың құқықтары мен мүдделерін жүзеге асыруға көмектесуі керек. Мәселен, полиция өз жұмыс тәсілін өзгертіп, жазалауға бағытталған ұстанымнан бас тартып, халықпен әріптестік пен өзара іс-қимылға басымдық беруі қажет.

Үшіншіден, бұл – процестік тәртіпті нығайту. Тіпті сыбайлас жемқорлыққа барғандар, заң бұзушылар мен қылмыс жасаған адамдар да заң талаптарына сәйкес жауапқа тартылуы тиіс. Оларға қатысты да заңсыз әдістерді қолдануға жол берілмеуі керек.

Төртіншіден, мемлекеттік органдар қызметінің ашықтығы артады. Мұның нақты көріністеріне электронды өтініштерді қабылдау, сот шешімдерін жариялау, мемлекеттік қызметтерді цифрландыру және азаматтардың Үкіметпен, түрлі мемлекеттік органдармен тікелей цифрлық байланыс орнату мүмкіндіктері жатады.

Бесіншіден, құқық бұзушылықтың алдын алуға басымдық беріледі. Меніңше, бұл бағытқа ерекше мән беріліп отыр. Мемлекеттік органдар қылмыстың салдарымен күресіп қана қоймай, оның туындау себептерін алдын ала анықтауы керек.

«Заң мен Тәртіп» қағидаты ең алдымен құқық қорғау органдары мен сот жүйесінің жұмысына тікелей әсер етеді. Бұл бағыттағы негізгі міндеттердің бірі – полиция қызметкерлерінің, прокурорлар мен судьялардың кәсіби даярлығын жетілдіру.

Сонымен қатар азаматтармен сыпайы әрі құрметпен қарым-қатынас жасау, азаптауға жол бермеу, сыбайлас жемқорлық пен зорлық-зомбылық үшін, тіпті бұрын жасалған құқық бұзушылықтар бойынша да жауапкершіліктің бұлтартпастығын қамтамасыз ету және жәбірленушілердің құқықтарын қорғау маңызды.

Сондай-ақ қаржылық, экономикалық немесе физикалық мүмкіндіктері шектеулі азаматтар үшін сот төрелігіне қолжетімділікті қамтамасыз ету қажет.

Мысал ретінде Құқық үстемдігі индексін айтуға болады. Оны тәуелсіз халықаралық ұйым – World Justice Project әзірлейді.

2026 жылғы индекс нәтижесі бойынша Қазақстан 143 ел мен аумақтың ішінде 67-орынға ие болды. Бұл зерттеуде еліміздің қоғамдық тәртіп пен қауіпсіздікті қамтамасыз ету бағытындағы көрсеткіші салыстырмалы түрде жоғары. Атап айтқанда, осы санат бойынша Қазақстан 41-орында тұр.

—Президент мемлекеттік компаниялардағы сыбайлас жемқорлыққа қарсы күресті күшейтіп, квазимемлекеттік сектор жұмысының сапасын арттыруды тапсырды. Бұл бастамалар мемлекеттік басқару жүйесінің ашықтығы мен тиімділігіне қалай әсер етеді?

— Президент Қасым-Жомарт Тоқаев айқындаған «Заң мен Тәртіп» қағидаты мемлекеттік органдар қызметінің ашықтығы мен есептілігін арттыруға бағытталған. Бұл міндетті жүзеге асыру Үкіметтің, орталық және жергілікті мемлекеттік органдардың жүйелі жұмысына байланысты.

Ең алдымен, мемлекеттік шешімдердің ашықтығын қамтамасыз ету маңызды. Мемлекеттік органдар қабылданған шешімдердің негіздемесін, жүзеге асырылу барысы мен күтілетін нәтижелерін қоғамға түсіндіруі тиіс. Бұл ретте министрліктер мен әкімдіктердің бюджет қаражатының жұмсалуы, мемлекеттік бағдарламалар мен жобалардың орындалуы туралы есептерін жариялау да маңызды рөл атқарады.

Мемлекеттік қызметтерді цифрландыру, электронды өтініштер жүйесін дамыту және онлайн форматта өтініш беру мүмкіндіктерін кеңейту де осы бағыттың маңызды бөлігі саналады. Мұндай тетіктер азаматтар мен мемлекеттік қызметшілер арасындағы байланысты жеңілдетіп, уақытты үнемдеуге, қызмет көрсету тиімділігін арттыруға және сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін төмендетуге мүмкіндік береді. Сонымен қатар әрбір өтініштің қаралу барысы мен нәтижесін бақылауға жағдай жасайды.

Ақпаратқа қолжетімділікті кеңейту де айрықша маңызға ие. Заңмен қорғалатын құпияға жатпайтын мәліметтер ашық жарияланып, журналистер мен бұқаралық ақпарат құралдарына қолжетімді болуы қажет. Бұл қоғамның мемлекеттік органдар қызметі туралы жан-жақты ақпарат алуына мүмкіндік береді.

Сонымен қатар азаматтардың, ұйымдар мен журналистердің өтініштерін тіркеу, қаралу барысын бақылау және қабылданған шешімдер туралы ақпарат беру жүйесін жетілдіру қажет.

Мемлекеттік органдар жұмысының ашықтығын қамтамасыз етуде қоғамдық бақылаудың да орны ерекше. Бұқаралық ақпарат құралдары, үкіметтік емес ұйымдар мен қоғамдық белсенділер мемлекеттік қызметтердің сапасы мен мемлекеттік бағдарламалардың жүзеге асырылуын бақылауға қатыса алады.

Тағы бір маңызды бағыт – мемлекеттік қызметшілердің дербес жауапкершілігін қамтамасыз ету. Лауазымды тұлғалар өз өкілеттігі кезеңінде қабылдаған шешімдері мен атқарған жұмыстары үшін қызметтен кеткеннен кейін де заң аясында жауапты болуы тиіс. Бұл мемлекеттік басқарудағы жауапкершілік пен есептілік мәдениетін нығайтуға ықпал етеді.

«Заң мен Тәртіп» қағидаты мемлекеттік органдардың ашықтығы мен есептілігін арттыруға мүмкіндік береді. Ол үшін әрбір маңызды шешім мен мемлекеттік жобаның жүзеге асырылу барысы және нәтижесі туралы ақпарат қолжетімді болуы тиіс. Бұл ретте журналистер мен қоғамдық белсенділер аталған ақпаратты халыққа түсінікті тілде жеткізуде маңызды рөл атқарады.

—Мемлекет басшысы заңсыз иемденілген активтерді қайтару есебінен әлеуметтік және инфрақұрылымдық нысандар салу жұмыстарын жалғастыруды тапсырды. Бұл қаражатты халық игілігіне бағыттаудың әлеуметтік маңызы неде?

— Қазақстанға заңсыз иемденіліп, шетелге шығарылған активтерді қайтарудың әлеуметтік маңызы зор. Бұл – әлеуметтік әділеттілікті қалпына келтірудің маңызды тетігі. Аталған бастама Қазақстан халқының қалың бұқарасы үшін гуманитарлық әрі қоғамдық тұрғыдан үлкен мәнге ие.

Оны жүзеге асыруда қол жеткізілген жоғары нәтижелер Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың бастамасымен қолға алынған осы саясаттың нақты жемісін көрсетіп, мемлекеттік органдар қабылдайтын шешімдерге деген халықтың сенімін арттырады. Қазірдің өзінде азаматтар осы бастаманың нақты нәтижелерін көріп отыр. Атап айтқанда, сумен жабдықтау нысандары, денсаулық сақтау мекемелері, мектептер мен балабақшалар салынып, еліміздің шалғай өңірлері дамып келеді. Сонымен қатар көптеген жаңа жұмыс орны ашылуда.

Осылайша, қайтарылған активтер заңсыз иемденілген байлықтан қоғамдық игілікке айналады. Оның нақты көрінісі – таза ауыз су, мектептер, ауруханалар, инфрақұрылым және жаңа жұмыс орындары. Сондықтан бұл саясаттың әлеуметтік, экономикалық және құқықтық маңызы зор.

Мұның бәрі халықтың өмір сүру сапасын жақсартуға және азаматтардың мемлекетке деген сенімін нығайтуға ықпал етеді.

—Президент «Халықтық құрылыс» бағдарламасы аясында жолдар, мектептер, емханалар, әуежайлар мен спорт нысандарының сапалы салынуын қамтамасыз етуді тапсырды. Бұл бастама өңірлерді дамытуға және халықтың өмір сүру сапасын арттыруға қандай мүмкіндіктер ашады?

— Бұл – өте ауқымды әрі жауапты міндет. Өйткені оның табысты жүзеге асуы мемлекеттік органдардың ғана емес, бүкіл қоғамның, белсенді азаматтар мен отаншыл азаматтардың жұмыла әрекет етуін талап етеді. Меніңше, «Халықтық құрылыс» бастамасының негізгі мәні де осында. Яғни Қазақстандағы ірі құрылыс жобаларының төңірегіне Үкіметті, қоғамды, қоғамдық ұйымдарды, белсенді азаматтар мен бұқаралық ақпарат құралдарын ортақ мақсатқа біріктіру. Бұл – еліміздің орнықты дамуының жаңа кезеңіне бағытталған маңызды қадам.

Президент Қасым-Жомарт Тоқаев 2027 жылды Жалпыұлттық құрылыс жылы деп жариялауды ұсынды. Инфрақұрылымды жаңғырту аясында 2029 жылдың соңына дейін Ұлттық қордан шамамен 6,5 трлн теңге бөлу жоспарланып отыр. Оның ішінде 2026 жыл мен 2027 жылдың алғашқы екі айында әлеуметтік жобаларды бастауға 1,5 трлн теңге бағытталмақ. Бұл – елдің инфрақұрылымдық әлеуетін арттыруға арналған тарихи ауқымды инвестиция.

Әлемдік тәжірибеде мұндай ірі құрылыс және инфрақұрылымдық бағдарламалар ел экономикасын дамытуға, халықты жұмыспен қамтуға және өмір сапасын жақсартуға ықпал еткен. Мәселен, АҚШ-та Франклин Рузвельттің «Жаңа бағыты» аясында 1930 жылдары ауқымды қоғамдық жұмыстар жүргізілді. Германияда 1930 жылдары автобандар құрылысы кеңейді. Қытай 2008 жылғы әлемдік қаржы дағдарысынан кейін экономиканы ынталандыруға бағытталған ірі инвестициялық бағдарлама қабылдады. Ал Жапония мен Оңтүстік Кореяның экономикалық дамуында инфрақұрылым мен өнеркәсіпке салынған инвестиция маңызды рөл атқарды.

Қазақстанның қазіргі тарихында да ел дамуына тың серпін берген ірі жобалар бар. Соның бірі – астананы көшіру және жаңа елорданы қалыптастыру. Сондай-ақ 1993 жылы «Теңізшевройл» бірлескен кәсіпорнын құру туралы келісім жасалып, мұнай-газ саласын дамытуға жол ашылды. Бұл жобалар еліміздің экономикалық әлеуетін арттыруға және халықаралық ынтымақтастығын кеңейтуге ықпал етті.

Бүгінде Қазақстанның алдында осындай ауқымды инфрақұрылымдық жобаларды жүзеге асыру міндеті тұр. «Халықтық құрылыс» бағдарламасы аясында ауруханалар, мектептер, балабақшалар, жолдар, су құбыры желілері, спорт нысандары және басқа да әлеуметтік маңызы бар нысандар салу мен жаңғырту көзделген. Алғашқы кезеңде шамамен 70 денсаулық сақтау нысаны мен білім беру, спорт және мәдениет салаларына арналған 50 нысан қамтылады.

Бұл жобалардың маңызы ең алдымен өңірлердің даму мүмкіндіктерін кеңейтумен байланысты. Астана мен Алматыда қалыптасқан заманауи инфрақұрылымдық тәжірибені еліміздің басқа қалалары мен ауылдық елді мекендерінде де дамыту маңызды. Осы тұрғыдан алғанда, бағдарлама өңірлер арасындағы инфрақұрылымдық айырмашылықтарды азайтып, тұрғындардың өмір сүру сапасын жақсартуға бағытталған.

Екінші маңызды бағыт – денсаулық сақтау саласының инфрақұрылымын жаңарту. Жаңа ауруханалар мен медициналық орталықтардың салынуы, қолданыстағы мекемелердің заманауи құрал-жабдықтармен қамтамасыз етілуі медициналық қызмет сапасын арттыруға мүмкіндік береді. Бұл ретте медицина қызметкерлерінің еңбек жағдайын жақсартудың да маңызы зор. Заманауи ғимараттар мен жаңа технологиялар дәрігерлердің, фельдшерлердің, жедел жәрдем қызметкерлері мен диагност мамандардың жұмысын жеңілдетіп, кәсіби мүмкіндіктерін кеңейтеді.

Үшінші бағыт – білім беру инфрақұрылымын дамыту. Жаңа мектептер мен балабақшалар салу, білім беру ұйымдарын заманауи зертханалармен және қажетті құрал-жабдықтармен қамтамасыз ету балалардың сапалы білім алуына жағдай жасайды. Әсіресе ауылдық жерлердегі білім беру нысандарын жаңғырту маңызды. Бұл оқушы орындарының қолжетімділігін арттырып, мектептердегі оқу жүктемесін тиімді ұйымдастыруға ықпал етеді. Нәтижесінде балалар мен педагогтер үшін қолайлы білім беру ортасы қалыптасады.

Төртінші бағыт – коммуналдық инфрақұрылымды жаңғырту. Газдандыру, таза ауыз сумен қамту, электр желілерін дамыту және коммуналдық шаруашылық нысандарын жаңарту халықтың күнделікті тұрмыс сапасына тікелей әсер етеді. Бұл әсіресе өңірлер мен ауылдық елді мекендер үшін маңызды. Заманауи инженерлік желілердің салынуы тұрғындардың тұрмыстық жағдайын жақсартып, елді мекендердің тұрақты дамуына негіз болады.

Жалпы, «Халықтық құрылыс» бастамасы тек жаңа нысандар салумен шектелмейді. Ол өңірлердің экономикалық әлеуетін арттыруға, жаңа жұмыс орындарын ашуға, отандық кәсіпкерлікті қолдауға және халықтың өмір сүру сапасын жақсартуға бағытталған.

—Мемлекет басшысы бюджет қаражатының тиімді жұмсалуын бақылау үшін арнайы Мемлекеттік комиссия құруды тапсырды. Бұл тетік «Халықтық құрылыс» бағдарламасының ашықтығы мен нәтижелілігін қамтамасыз етуге қалай көмектеседі?

— Жобаны жүзеге асыру үшін арнайы комиссия құру қажеттігі атап өтілді. Президент Қасым-Жомарт Тоқаев оның құрамына министрліктердің басшыларын, Құрылтай депутаттарын, жергілікті мәслихат өкілдерін, қоғам мүшелерін, белсенді азаматтарды, волонтерлер мен журналистерді енгізуді ұсынды.

Меніңше, бұл мәселеде ең алдымен жобаларды іске асырудың тиімділігіне басымдық берілуі керек. Мұнда тиімділік пен нәтижеге қол жеткізу ұғымдарының аражігін ажырата білген жөн. Мәселен, белгілі бір міндет ретінде мектеп салу белгіленсе, жұмыстың нәтижесі сол мектептің пайдалануға берілуімен өлшенеді. Ал тиімділік – осы мақсатқа оңтайлы мерзімде, қаржылық және еңбек ресурстарын ұтымды пайдалана отырып, сапалы нәтижеге қол жеткізу.

Сондықтан комиссияның құрамы мен қызметі де осы міндетке сай болуы қажет. Оның негізгі мақсаты – әрбір жобаның сапалы, уақытылы әрі тиімді жүзеге асырылуына қоғамдық бақылау жасау. Комиссия өңірлердегі нақты жобалардың орындалу барысын қадағалап, олардың іске асырылуы туралы ашық ақпараттың қолжетімді болуына ықпал етуі тиіс. Бұл ретте комиссия мүшелерінің қызметі жобаларды жүзеге асыратын органдардың жұмысына кедергі келтірмей, керісінше, ашықтық пен тиімділікті арттыруға бағытталғаны маңызды.

Комиссияның басты міндеттерінің бірі – бөлінген қаражаттың мақсатты жұмсалуына және әрбір жобаның нақты қоғамдық пайда әкелуіне назар аудару. Яғни құрылыс жұмыстары аяқталып қана қоймай, салынған нысан өңірдің инфрақұрылымын дамытуға және сол жерде тұратын азаматтардың өмір сапасын жақсартуға қызмет етуі керек.

Бұл бағытта журналистердің, қоғамдық белсенділер мен волонтерлердің де рөлі ерекше. Комиссия құрамына кімдердің енгені, әр өңірде оның жұмысына қандай азаматтар қатысатыны туралы ақпарат ашық жариялануы қажет. Журналистер комиссия қызметін қоғамға таныстырып, жобалардың орындалу барысы туралы ақпарат тарата алады. Ал қоғамдық белсенділер мен волонтерлер жергілікті тұрғындардың пікірін жеткізіп, қоғамдық бақылауға үлес қосады.

Осылайша, комиссия мүшелерінің әрқайсысы өз құзыреті шегінде жауапкершілік алып, «Халықтық құрылыс» бастамасының ашық әрі тиімді жүзеге асуына атсалысуы тиіс. Өйткені бұл – ауқымы кең, ел дамуына бағытталған ортақ ұлттық жоба.